Onthuld: zeldzame documentatie van de Portugese inquisitie

Lissabon, Portugal: Vooraan de katholieke inquisitoren, achteraan branden de Joden. Een auto-da-fé (publieke verbranding van Joden op de brandstapel) tijdens de Rooms-Katholieke Portugese Inquisitie (1536-1821) [beeldbron: ingekleurde houtgravure van René de Moraine uit1846/AKG Images]

Een recent ontdekt manuscript documenteert de eerste 130 jaar van de tribunalen van de Portugese Inquisitie, voornamelijk in Lissabon. Op de pagina’s zijn processen opgenomen die door inquisiteurs en anderen zijn uitgevoerd tegen pas bekeerde christenen die ervan worden beschuldigd in het geheim door te gaan met het praktiseren van het jodendom…

In 2020 heeft het Portugese parlement 31 maart uitgeroepen tot de officiële herdenkingsdag voor de slachtoffers van de inquisitie. Dit ongekende initiatief van het parlement in Lissabon is een indicatie van de wens van de regering van Portugal om het historische trauma te erkennen van de velen die door de jaren heen zijn gemarteld of gestraft door de monarchie en de inquisitie.

In 1536, op verzoek van koning Jan (João) III van Portugal, startte de katholieke kerk de inquisitie na een massale toestroom in het land van anusim (joden die gedwongen waren zich te bekeren) die de Spaanse inquisitie waren ontvlucht. De gedwongen bekeringen en vervolging door de Inquisitietribunalen hebben honderdduizenden Joden op brute wijze afgesneden van hun religie, hoewel het exacte aantal Joodse slachtoffers niet bekend is. 

Portugal, Lissabon, 20 september 1540. De eerste auto-da-fé (publieke verbranding van Joden op de brandstapel) vindt plaats tijdens de Portugese Inquisiçao, die werd bevolen door de Rooms-Katholieke Kerk [beeldbron: Diário de uns Ateus]

De Portugese inquisitie omvatte bijzonder wrede straffen die vaak werden uitgevoerd voor grote menigten die samenkwamen om autos-da-fé (openbare boetedoeningsrituelen voor ketters en niet-gelovigen) te bekijken. De rechtszaken stopten na ongeveer 250 jaar, hoewel de Portugese inquisitie pas in 1821 officieel werd afgeschaft.

Het Centraal Archief voor de Geschiedenis van het Joodse Volk van de Nationale Bibliotheek van Israël heeft een manuscript uit de 18de eeuw onthuld dat ongeveer 60 pagina’s bevat en de eerste 130 jaar van de activiteit van het Inquisitietribunaal, voornamelijk in Lissabon, documenteert. Deze pagina’s documenteren de processen die werden gevoerd door de inquisiteurs, die vaak hele families van bekeerlingen ondervroegen die ervan beschuldigd werden in het geheim door te gaan met het praktiseren van het jodendom.

Het bewijs van de tribunalen in Lissabon springt uit de pagina’s van het ingebonden manuscript dat door het Centraal Archief is ontdekt. Getitelde herinnering aan alle geloofsdaden die in Lissabon zijn gedaan(“An Accounting of All the Autos-da-Fé that Took Place in Lissabon”), het bevat tientallen pagina’s in het Portugees die beknopt de autos-da-fé documenteren die in de Portugese hoofdstad tussen de jaren 1540-1669 werd gehouden, met een korte vermelding van processen die plaatsvonden in de stad Tomar. 

Naast de exacte data en locaties van de processen noemt het manuscript de namen van de priesters die de preken hielden. De preken dienden als een middel om religieuze discipline onder de christelijke massa’s aan te moedigen en vormden een belangrijk onderdeel van het proces, zozeer zelfs dat ze later werden gedrukt en apart verspreid als een verdere vorm van herdenking.

Het manuscript bevat ook de aantallen mannen en vrouwen die van ketterij worden beschuldigd en vermeldt het aantal mensen dat op de brandstapel is verbrand. Onder degenen die werden vervolgd, bevonden zich „nieuwe christenen” die van „judaïsering” werden beschuldigd. 

Toch blijkt uit de recent ontdekte pagina’s dat religieuze praktijk niet de enige reden was voor de vervolgingen. ‘Oude christenen’ (beklaagden die uit families kwamen zonder enige joodse achtergrond) werden veroordeeld voor sodomie, bigamie, bezit van verboden boeken en heiligschennis. De straf die op de pagina’s wordt genoemd, is ballingschap aan boord van “een galeischip”, wat in wezen slavenarbeid betekent.

Lissabon, Portugal: Een auto-da-fé (publieke verbranding van Joden op de brandstapel) vindt plaats in Terreiro do Paço in de periode van de Rooms-Katholieke Portugese Inquisitie (1536-1821). Vooraan maakt de Portugese klerus haar opwachting [beeldbron: naar een tekening van Joseph Lavallée uit 1822 – Stoodi]

Opgemerkt moet worden dat door de eeuwen heen de meeste anusim in Portugal elk teken van hun Joodse wortels hebben achtergelaten dat hen zou kunnen verraden – besnijdenis, onderdompeling in de mikwe en het vieren van Joodse feestdagen. Sommigen bleven echter in het geheim Joodse rituelen in hun huizen in acht nemen, of herdachten feestdagen, vaak een aantal dagen na de werkelijke datum. 

Om de inquisiteurs bijvoorbeeld in verwarring te brengen, vierden sommigen in het geheim Jom Kippoer en Pascha te laat, of staken Shabbat-kaarsen aan in aardewerken vaten om de vlammen te verbergen. Kinderen onder de 12 jaar mochten deze clandestiene religieuze ceremonies niet bijwonen om te voorkomen dat ze geheimen zouden onthullen die hun familie zouden kunnen verraden.

Deze ontdekkingen werpen licht op de realiteit van een complex hoofdstuk van de joodse geschiedenis en op de toewijding van het Iberische jodendom aan het naleven van religieuze voorschriften, zelfs in de moeilijkste tijden.

Bronnen:

  • naar een artikel van Dr. Yochai Ben-Ghedalia “Revealed: Rare Documentation of the Portuguese Inquisition” van 6 juli 2022 op de site van The Librarians
  • naar een artikel van David B. Green “1536: The Inquisition Is Formally Introduced Into Portugal – The Church’s anti-heresy force was formed after thousands of Jews forced into exile in Spain moved westward to Portugal” van 23 mei 2014 op de site van Haaretz
  • naar een artikel van Melanie Lidman “500 years after Inquisition, 10,000 Sephardi Jews close circle with citizenships” van 31 juli 2019 en een artikel “Portugal and Spain give 10,000 passports to Sephardic new citizens since 2015” van 23 november 2018 op de site van The Times of Israel

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.