Oliger Paulli in Amsterdam, de nieuwe messias die Joden en Christenen wilde verenigen

Dat het Joodse volk soms merkwaardige en bijzonder kleurige figuren kent en er af en toe zelfs een ‘valse’ messias opduikt verbaast niemand die de geschiedenis van het Joodse volk wil begrijpen.

De Deense koopman Oliger Paulli was zo iemand die omstreeks 1700 met zijn visies en geschriften een tijdlang het Amsterdamse Jodendom op z’n kop zette. In 1701 belandde hij zelfs in een Amsterdamse gevangenis.

Hij maakte vooral naam als pleiter voor een nieuwe religie die joden en christenen moest verenigen. Hij stond bekend om zijn ijverige activiteiten voor de terugkeer van Joodse mensen naar hun beloofde Heilige Land. Een vroege Zionist dus.

Toch had vrijheid zijn grenzen. In augustus 1701 beval de Amsterdamse rechterlijke raad de vernietiging van de boeken van de Deense visionair Oliger Paulli, die pleitte voor een nieuwe religie die joden en christenen verenigt. 

Oliger Paulli, messias en koning van de Joden

Oliger (Holger) Paulli (18 maart 1644 – 1714), was een rijke Deense koopman uit een invloedrijke familie, pamfletschrijver, religieuze fanaticus en uitgever. In 1694 riep hij zichzelf uit tot nieuwe messias en koning van de Joden.

In 1695 werd de drang van de Deense koopman Oliger Paulli om alle wereldreligies in één kerk te verenigen zo sterk dat hij besloot zijn vrouw en kinderen in de steek te laten en zich te vestigen in Europa’s grootste laboratorium van religieuze enthousiasme en heterodoxe boekdrukkunst, de stad Amsterdam. 

Als zijn kerk uiteindelijk de wereld niet veroverde, was dat niet omdat hij zijn vurige schrijven niet in druk zag. Gebaseerd op onthullende ervaringen, geïnspireerde dromen, autodidactische studies, evenals zijn eigen amateuristische schriftvertalingen, waren Paulli’s publicaties gericht op het verenigen van het christendom en het jodendom, waarbij kritiek op hedendaagse religieuze instellingen, doctrines en praktijken werd gecombineerd. 

Naast het stichten van zijn kerk, streefde Paulli ernaar het Joodse volk terug te brengen naar hun beloofde land en de Tempel van Jeruzalem te herbouwen. Daartoe deed Paulli een beroep op christenen om deel te nemen aan de Joodse Pesach-vieringen, de Joden om hun eigen synagogen te verlaten voor Paulli’s ‘Jehovan-kerk’ en Europese vorsten om zijn project te steunen. 

Het herstel van de Joden en hun tempel, geloofde Paulli niet verwonderlijk, zou gepaard gaan met de komst (in 1720, naar zijn inschatting) van de Messias. Tot die tijd zou hij zelf dienen als de ‘Voorloper’ van de Messias en gouverneur van het ‘Koninkrijk Israël’.

Het begin van het einde

In 1701 kwam er plotseling een einde aan Paulli’s religieuze missie naar de Amsterdamse joden en christenen. Twee van Paulli’s drukkers kregen een boete voor het drukken van zijn boeken, en Paulli werd gearresteerd en veroordeeld tot twaalf jaar gevangenisstraf, waarna hij geheel uit de Republiek zou worden verbannen. 

De rechtbank beval dat zijn boeken “opgehaald en in stukken gescheurd” moesten worden. Toegewijd aan het Amsterdamse rasphuis , bleef Paulli daar tot in mei van het volgende jaar, toen de pogingen van hemzelf en zijn familie om hem vrij te krijgen uiteindelijk slaagden. Op 24 mei werd Paulli door zijn broer, een Deense diplomaat, uit de gevangenis gehaald en naar Hamburg gebracht om nooit meer terug te keren naar de Nederlandse Republiek. 

Daarnaast veroordeelde de raad Paulli tot twaalf jaar gevangenisstraf en later tot permanente verbanning, terwijl twee van zijn drukkers forse boetes kregen voor het drukken van zijn boeken. Terwijl eerdere verslagen Paulli’s arrestatie verklaarden door te wijzen op zijn ketterse ideeën, had Paulli jarenlang publiekelijk voor zijn opvattingen gepleit zonder een schandaal te veroorzaken. 

Noodgedwongen moest hij Amsterdam verlaten en reisde van 1702 tot 1706 hij door Duitsland en zette hij de publicatie van religieuze pamfletten en propaganda over zijn zaak voort. Het lijkt er echter op dat hij in Duitsland minder succes had dan in Nederland, waardoor hij in 1706 naar Kopenhagen moest terugkeren.

Een anekdotische curiositeit

Ondanks veel recente wetenschap over vroegmoderne joods-christelijke relaties, over de vormen, voorwaarden en gevolgen van bekering, joods-christendom en over andere vroegmoderne religieuze fusies en syncretisme, hebben onze excentrieke Deense visionair en zijn ambitie om het jodendom en het christendom te verenigen weinig ontvangen wetenschappelijke aandacht.  

Paulli is hoogstens lange tijd een anekdotische curiositeit geweest, of een kleurrijk sieraad voor de verhalen van anderen. Heinrich Graetz bijvoorbeeld, die Paulli kort noemde in zijn monumentale Geschiedenis van de Joden , karakteriseerde hem als een “Deense liefhebber” en zijn plannen om de Joden terug te brengen naar Palestina als een “hobby”. 

Paulli werd in 1904 serieuzer genomen door Frank Hecquet-Cramer en in 1927 door Nathan Gelber, die beweerde dat Paulli een van de eerste zionisten was. 

In zijn klassieker Philosemitismus im Barock uit 1952 presenteerde Hans Joachim Schoeps Paulli als een van de belangrijkste vertegenwoordigers van wat hij vroegmoderne philosemitisme noemde (ondanks Paulli’s harde kritiek op het jodendom en het plan om de joden te bekeren). Toch is Paulli grotendeels een marginale figuur gebleven. 

Bronnen:

  • naar een artikel van  Jeannine Kunert & Alexander van der Haven “Joden en christenen verenigd; De vervolging van Oliger Paulli en zijn Nederlandse drukkers in 1701” van november 2020 op de site van Amsterdam University Press (AUP)
  • een artikel op deze blogValse messianisten: Nathan van Gaza en Sabbatai Zevi zetten de Joodse wereld op z’n kop” van 24 november 2021 en een artikelVerhaal van de ‘valse’ Messias Shabbetai Zevi, die de Joodse wereld begeesterde in de 17de eeuw” van 27 september 2020

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.