Daniel Pipes: Atheïsme onder moslims ‘verspreidt zich als een lopend vuurtje’

Volgens het grootste en meest diepgaande onderzoek in het Midden-Oosten en Noord-Afrika zeggen steeds meer Arabieren dat ze niet langer religieus zijn [beeldbron: BBC News]

Ex-moslims pronken publiekelijk met hun afwijzing van de islam als nooit tevoren: een spraakmakende memoires die bovenaan de bestsellerlijsten van het land staat, stelt aldus Daniel Pipes, directeur van het Middle East Institute.

Eén video (met 1,5 miljoen views) waarin een in stukken gescheurde kopie van de Koran te zien is; nog een video met een vrouw in bikini die kookt en spek eet; en godslasterlijke cartoons van Mohammed.

Naast dergelijke provocaties werken ex-moslims aan het veranderen van het beeld van de islam. Wafa Sultan ging op Al Jazeera-televisie om de islam te beschimpen in een verheven Arabisch en meer dan 30 miljoen kijkers keken naar de video.

“Een Goddeloze vrouw” staat in bikini varkensspek te bakken

Ayaan Hirsi Ali schreef een krachtige autobiografie over het opgroeien als vrouw in Somalië en schreef spraakmakende boeken waarin de islam werd bekritiseerd. Ibn Warraq schreef of bewerkte een kleine bibliotheek met invloedrijke boeken over zijn vroegere religie, waaronder Why I am Not a Muslim (1995) en Leaving Islam: Apostates Speak Out (2003).

Achter deze individuen staan ​​in het westen gevestigde organisaties van ex-moslims die moslims aanmoedigen hun geloof af te zweren, steun te bieden aan degenen die deze stap al hebben gezet en lobbyen tegen de islam met kennis van insiders en de passie van afvalligen.

Samen wijzen deze fenomenen op een ongekende verschuiving: de historisch onwettige en onuitsprekelijke acties onder moslims van openlijk ongeloof in God en afwijzing van Mohammeds missie hebben zich zo verspreid dat het het islamitische geloof aan het wankelen brengt.

Voor niet-moslims is deze verschuiving bijna onzichtbaar en wordt daarom afgedaan als marginaal. Als het om Arabieren gaat, merkt Ahmed Benchemsi op, zien westerlingen religiositeit als “een onbetwistbaar gegeven, bijna een etnisch mandaat ingebed in hun DNA.” De islamistische opmars mag dan bijna tien jaar geleden zijn hoogtepunt hebben bereikt, de eminente historicus Phillip Jenkins stelt vol vertrouwen dat, “volgens geen enkele rationele maatstaf kan worden gezegd dat Saoedi-Arabië zich in seculiere richtingen beweegt.”

Om dit misverstand recht te zetten, documenteert de volgende analyse het fenomeen van moslims die atheïsten worden. Met atheïst bedoel ik, samen met de organisatie Ex-Muslims of North America, moslims ‘die geen positief geloof in een godheid aannemen’, waaronder ‘agnosten, pantheïsten, vrijdenkers en humanisten’. Atheïst omvat echter nadrukkelijk geen moslims die zich bekeren tot het christendom (het onderwerp van een aparte studie door deze auteur) of tot een andere religie.

Twee belangrijke factoren maken het moeilijk om het aantal ex-moslimatheïsten in te schatten.

Ten eerste, sommigen van hen blijven liever binnen de grenzen van de islam om een ​​stem te behouden in de evolutie van de religie en vooral om deel te nemen aan de strijd tegen het islamisme, iets wat ze verliezen bij het verlaten van het geloof. Brian Whitaker, auteur van een boek over Arabs Without God, wijst op het fenomeen waarbij moslims “een tactische beslissing nemen om niet volledig met religie te breken, zichzelf presenterend als secularisten, ‘progressieve’ moslims of islamitische ‘hervormers’. Ze zijn van mening dat er meer kan worden bereikt door onderdrukkende religieuze praktijken uit te dagen dan door het bestaan ​​van God in twijfel te trekken, aangezien er waarschijnlijk niet naar hen wordt geluisterd als bekend is dat ze atheïsten zijn.”

Nasr Abu Zayd (1943-2010)

Het pad van hervorming zelf is echter vol gevaren. De eminente Egyptische autoriteit op het gebied van de islam, Nasr Abu Zayd, stond erop dat hij moslim bleef, maar zijn tegenstanders, misschien gemotiveerd door financiële overwegingen, beschouwden hem als een afvallige en slaagden erin zijn huwelijk nietig te verklaren en hem te dwingen Egypte te ontvluchten. Erger nog, de Sudanese regering heeft de grote islamitische denker Mahmoud Mohammed Taha als afvallige geëxecuteerd.

Ten tweede roept het openlijk uitroepen van atheïst op tot straffen die variëren van verbannen tot slaan, schieten, opsluiten en moorden. Families zien atheïsten als een smet op hun eer. Werkgevers vinden ze onbetrouwbaar. Gemeenschappen zien hen als verraders. Regeringen zien ze als bedreigingen voor de nationale veiligheid. Opdat dit laatste absurd lijkt, realiseren de autoriteiten zich dat wat begint met individuele beslissingen uitgroeit tot kleine groepen, kracht wint en kan uitmonden in een machtsovername. In de meest extreme reactie vaardigde het Koninkrijk Saoedi-Arabië antiterroristische voorschriften uit op 7 maart 2014, die verbieden “Oproepen tot atheïstische gedachten in welke vorm dan ook, of het in twijfel trekken van de fundamenten van de islamitische religie waarop dit land is gebaseerd.” Met andere woorden, vrijdenken staat gelijk aan terrorisme.

Inderdaad, veel landen met een moslimmeerderheid bestraffen formeel afvalligheid met executie, waaronder Mauritanië, Libië, Somalië, Jemen, Saoedi-Arabië, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten, Iran, Afghanistan, Maleisië en Brunei. Formele executies zijn meestal zeldzaam, maar de dreiging hangt boven afvalligen. Soms volgt de dood: een Nigeriaan, Mubarak Bala, werd gearresteerd en verdween voor zijn godslasterlijke uitspraken.

In een zaak die wereldwijde aandacht trok, riep Ayatollah Khomeini freelancers op om Salman Rushdie in 1989 te vermoorden voor het schrijven van The Satanic Verses, een magisch-realistische roman met respectloze scènes over Mohammed. Ook burgerwachtgeweld komt voor; in Pakistan riepen predikers bendes op om de huizen van afvalligen in brand te steken.

Deze druk van buitenaf slaagt op zijn minst gedeeltelijk, merkt Iman Willoughby op, een Saoedische vluchteling die in Canada woont: “Het Midden-Oosten zou aanzienlijk seculierder zijn als er geen hardhandige religieuze handhaving door de overheid was of de macht die moskeeën krijgen om gemeenschappen te controleren.” Uit angst voor problemen verbergen meer dan een paar ex-moslims hun mening en handhaven ze de attributen van gelovigen, waardoor ze in feite ontelbaar zijn.

Niettemin, merkt Willoughby op, “het atheïsme verspreidt zich als een lopend vuurtje” in het Midden-Oosten. Hasan Suroor, auteur van Who Killed Liberal Islam?, merkt op dat er een verhaal is “dat we gewoonlijk niet horen over hoe de islam wordt geconfronteerd met een golf van desertie door jonge moslims die lijden aan een geloofscrisis, … verlaten door gematigde moslims, meestal jonge mannen en vrouwen, die zich niet op hun gemak voelen bij groeiend extremisme in hun gemeenschappen. … Zelfs zeer conservatieve landen met strikte anti-afvalligheidsregimes zoals Pakistan, Iran en Soedan zijn getroffen door desertie.”

Dat verhaal is nu echter meer openbaar: “Ik ken minstens zes atheïsten die voor mij hebben bevestigd dat [ze atheïsten] zijn”, merkte Fahad AlFahad op, 31, een marketingconsulent en mensenrechtenactivist in Saoedi-Arabië, in 2014. “Zes of zeven jaar geleden zou ik niet eens iemand dat hebben horen zeggen. Zelfs een beste vriend zou me dat niet bekennen”, maar de stemming is veranderd en nu voelen ze zich vrijer om dit gevaarlijke geheim te onthullen.

Whitaker concludeert dat Arabische ongelovigen “geen nieuw fenomeen zijn, maar dat hun aantal lijkt te groeien”. Momen, een Egyptenaar, voegde eraan toe: “Ik vermoed dat er in elke Egyptische familie wel een atheïst zit, of in ieder geval iemand met kritische ideeën over de islam.” Professor Amna Nusayr van de al-Azhar Universiteit stelt dat 4 miljoen Egyptenaren de islam hebben verlaten. Todd Nettleton stelt vast dat volgens sommige schattingen “70 procent van de Iraanse bevolking de islam heeft afgewezen”.

Wat betreft enquêteonderzoek, bleek uit een WIN/Gallup-enquête in 2012 dat “overtuigde atheïsten” 2 procent van de bevolking uitmaken in Libanon, Pakistan, Turkije en Oezbekistan; 4 procent op de Westelijke Jordaanoever en in Gaza; en 5 procent in Saoedi-Arabië. Het is onthullend dat uit dezelfde peiling bleek dat “niet-religieuze” personen talrijker waren: 8 procent in Pakistan, 16 procent in Oezbekistan, 19 procent in Saoedi-Arabië, 29 procent op de Westelijke Jordaanoever en Gaza, 33 procent in Libanon en 73 procent in Turkije. Omgekeerd bleek uit een GAMAAN-enquête dat slechts een derde, of 32,2 procent, van de geboren sjiitische moslims in Iran zich daadwerkelijk als zodanig identificeert, plus 5 procent als soennieten en 3,2 procent als soefi’s.

GAMAAN’s 2020-enquête over de Iraanse houding ten opzichte van religie.

De trend is opwaarts: uit een Konda- enquête in Turkije bleek dat atheïsten tussen 2008 en 2018 verdrievoudigden van 1 naar 3 procent, terwijl niet-gelovigen verdubbelden van 1 naar 2 procent. Opiniepeilingen van de Arabische Barometer laten een substantiële toename zien van het aantal Arabisch-sprekenden dat zegt “niet religieus” te zijn, van 8 procent in 2012-14 tot 13 procent in 2018-19, een stijging van 61 procent in vijf jaar. Deze trend is nog sterker onder de 15-29-jarigen, onder wie het percentage van 11 naar 18 procent ging.

Op zoek per land, vonden de grootste stijgingen plaats in Tunesië en Libië, met middelgrote in Marokko, Algerije, Egypte en Soedan, en bijna geen verandering in Libanon, de Palestijnse gebieden, Jordanië en Irak. Jemen onderscheidt zich als het enige land dat minder niet-religieuzen telt. Het is met name opvallend briefje dat ongeveer evenveel Tunesische jongeren (47 procent) als de Amerikaanse (46 procent) noemen zichzelf “niet religieus.”

Veel aanwijzingen wijzen erop dat het aantal atheïsten zo groot en groeiend is.

Atheïsme onder moslim-geboren bevolkingsgroepen is historisch gezien van ondergeschikt belang geweest en het leek vooral verwaarloosbaar tijdens de golf van islamisme in de afgelopen halve eeuw. Toen deze schrijver na 9/11 de formule bedacht: “De radicale islam is het probleem, de gematigde islam is de oplossing”, was het atheïsme onder moslims bijna niet op te sporen. Maar niet langer. Na twintig jaar ontdekken dat de onderstroom van het atheïsme een belangrijke kracht is geworden, een kracht die niet alleen het leven van individuen kan beïnvloeden, maar ook samenlevingen en zelfs regeringen.

Het heeft zo’n kracht omdat de hedendaagse islam, met zijn onderdrukking van heterodoxe ideeën en bestraffing van iedereen die het geloof verlaat, bijzonder kwetsbaar is voor uitdagingen. Net zoals een autoritair regime brozer is dan een democratisch regime, zo mist de islam zoals die tegenwoordig wordt gepraktiseerd de souplesse om met interne critici en rebellen om te gaan. Het resultaat is een islamitische toekomst die onzekerder is dan het verleden.

door Daniel Pipes

Bronnen:

  • naar een artikel van Daniel Pipes “Atheism among Muslims Is “Spreading Like Wildfire”” van 19 september 2021 op de site van The Middle East Forum