De schande van IG Farben in KZ Auschwitz III-Monowitz

Gedenkteken opgedragen aan de gevangenen uit de concentratiekampen Buna-Monowitz en Auschwitz III, gemaakt in brons in 1993, door Louis Mitelberg (1919-2002) op de beroemde begraafplaats Père Lachaise in Parijs, Frankrijk

Van Dirk Verhofstadt verschenen onlangs twee schitterende boeken, voorbeelden van onderzoeksjournalistiek: Ide Leib Kartuz, Kleermaker in Auschwitz, in samenwerking met David Van Turnhout en Chef-kok in IG Auschwitz. Het leven van Willy Van Paemel, in samenwerking met Anne Van Paemel.

In dit jongste boek gaat ook alle aandacht naar IG Farben (Interessen Gemeinschaft Farbenindustrie AG) in Buna-Monowitz of Auschwitz III en de rol van de verplicht tewerkgestelden gedurende Wereldoorlog II.

Samen met Verhofstadts unieke boek Pius XII en de vernietiging van de Joden vormen deze twee boeken een uitzonderlijke trilogie die in geen enkele boekenkast zou mogen ontbreken. Wij spraken met Annie Van Paemel, dochter van Willy en met Dirk Verhofstadt.­

Ide Leib Kartuz

Volgens Dirk Verhofstadt gingen er enkele jaren research aan beide boeken vooraf. Voor het eerste boek ging hij samen met David Van Turnhout, kleinzoon van Ide, op zoek naar de sporen van zijn Joodse grootvader Ide Leib Kartuz.

Op de vlucht voor het antisemitisme en het geweld in Polen vluchtte Ide in 1929 naar Antwerpen waar hij zich vestigde als kleermaker. Zijn familie kwam in het getto van Radomsko terecht en werd later vergast in Treblinka. Er bleef niemand meer over. Bij ons ging Ide in het verzet maar in 1942 werd hij opgepakt en overgebracht naar Breendonk en later naar de Dossin Kazerne van waaruit hij gedeporteerd werd naar Auschwitz. Zijn echtgenote en twee kinderen werden direct afgevoerd naar de gaskamers.

Overleven

Zelf overleefde Ide in een commando van kleermakers in Blok I in Auschwitz. Op het einde van de oorlog onderging hij de verschrikkelijke dodenmars naar Mauthausen en overleefde hij ternauwernood het concentratiekamp in Gunskirchen in Oostenrijk.

Terug in Antwerpen maakte hij maatpakken voor bankiers, diamantairs en andere toplui. Hij trouwde opnieuw en ze kregen nog twee kinderen. Zijn laatste strijd voerde hij met de Belgische staat voor zijn erkenning als Belg en oorlogsslachtoffer.­­

Onderzoek

Dirk Verhofstadt en David Van Turnhout groeven tot diep in de kern van de Shoah en onderzochten elk spoor vanaf het getto van Radomsko in Polen tot in Miami, Florida waar ze, totaal onverwacht, een nichtje van Ide terugvonden. Ze overleefde de Shoah door als kind onder te duiken op een zolder in Brussel. In de archieven van Auschwitz ontdekten ze unieke getuigenissen van andere gevangen kleermakers in Blok I.

Auschwitz-Birkenau en vooral het stille, weinig bezochte Treblinka maakten een enorme indruk op de auteurs. Zelfs de vogels zwijgen in Treblinka …

Door deze uitzonderlijke zoektocht met tal van nieuwe ontdekkingen kreeg de onbekende geschiedenis van Ide een nieuw gezicht.

Chef-kok

Annie Van Paemel vertelde Dirk Verhofstadt uitvoerig over een stapeltje liefdesbrieven dat ze gevonden had van haar vader Willy aan zijn verloofde Yvonne Schollen. Onderaan op de brieven stond als afzender het adres Lager II, Auschwitz III, Deutschland. Dit pakje vormde het begin van een intense speurtocht van de auteurs naar het leven van Willy en Yvonne.­­

Hier opnieuw verdiepten de auteurs zich diep in de brieven en archieven en naar onder andere ook de symbiose tussen de nazi’s en de leiders van IG Farben.­­

Willy Van Paemel was één van de meer dan 140.000 Belgische krijgsgevangenen die verplicht tewerkgesteld werden in het Derde Rijk. Hij verbleef in Auschwitz vanaf 1942 tot de bevrijding en was er actief als chef-kok, waar hij met een team dagelijks kookte voor 2700 Fransen en Belgen. Ze genoten er een zekere vrijheid en konden in de stad Auschwitz de herbergen en de bioscoop bezoeken.

Ook in het kamp werden verschillende sportactiviteiten georganiseerd zoals atletiekwedstrijden, voetbal en schermen. Yvonne, Willy’s verloofde, volgde hem uit pure liefde naar Auschwitz achterna waar ze eveneens werd tewerkgesteld door IG Farben. Zij zagen de gruwelen die de Joden en andere slachtoffers ondergingen. Willy slaagde er vaak ook in voedseloverschotten en afval van het eten door te spelen aan de gevangenen.­­­­­

In 1945 keerden ze terug naar België, een ware odyssee door een vernietigd Europa. Tijdens hun tocht werden ze af en toe geholpen door de lokale bevolking maar ook dikwijls bedreigd en bestolen. Terug in België huwden ze en kregen twee kinderen. Annie was de jongste.­

IG FARBEN

In het KZ Auschwitz kwamen ongeveer 1,1 miljoen mensen om het leven. Het kamp bestond uit drie delen: het basiskamp Auschwitz I, Auschwitz II-Birkenau en het minder bekende kamp Auschwitz III-Monowitz waar IG Farben de fabrieken bouwde voor de productie van o.a. synthetisch rubber.

Het IG Farben concern bestond o.a. uit de bedrijven Agfa, BASF en Bayer die actief meewerkten aan de Duitse oorlogsmachine door het massaal gebruik van goedkope dwangarbeiders. Het bedrijf leverde ook het beruchte Zyklon B en deed medische experimenten op Joodse gevangenen. Zo werden door Bayer 170 gezonde vrouwen bij de SS besteld en gekocht voor medische experimenten. Niemand overleefde deze proeven waarna een nieuwe bestelling volgde bij de SS.

In 1942 bouwde IG Farben een eigen concentratiekamp, Buna-Monowitz, waar meer dan 10.000 gevangenen werden ondergebracht die in de meest vreselijke omstandigheden moesten werken.­

Hoewel Monowitz geen vernietigingskamp was, was er toch een opvallend hoog sterftecijfer. Wie te zwak was geworden voor de slavenarbeid werd onmiddellijk teruggestuurd naar Birkenau waar de dood wachtte. Er wordt aangenomen dat 20 tot 25.000 gevangenen omkwamen in Monowitz.

De behandeling van de gevangenen gebeurde op raciale basis; daar waar de Duitsers het beste eten kregen, bleef het allerslechtste over voor Russen en Joden. Primo Levi en Elie Wiesel werkten als gevangenen in IG Farben.­­­­­­

21 mei 1942 | IG Farben opent in Monowice, bij Auschwitz, waar gevangenen uit het kamp dwangarbeid verrichten. In 1945 waren ongeveer 25.000 van hen gestorven in de fabriek van Monowitz, ook wel bekend als Auschwitz III of Buna.

Waarom Auschwitz III?

De fabrieken werden in Auschwitz gebouwd omdat er voldoende water en steenkool aanwezig was, uitstekende treinverbindingen en uiteraard vooral de aanwezigheid van goedkope arbeiderskrachten. In Auschwitz zelf is vandaag het bestaan van Auschwitz III-Monowitz bijna compleet op de achtergrond verdwenen en ook het gehele gebeuren in en rond de fabrieken is volledig ondergesneeuwd geraakt.­­

Dit komt vooral door de snelle afbraak van de site na de oorlog. De Polen plunderden zowat het kamp op zoek naar bouwmaterialen, want zij werden bij de opbouw van IG Farben verdreven uit hun woningen. Ook de Russische bezetter liet de fabriek grotendeels ontmantelen en overbrengen naar de Sovjet-Unie. Vandaag zijn er nog zeer weinig sporen terug te vinden van Auschwitz III waardoor bezoekers van het kamp­­ zich beperken tot Auschwitz I en Birkenau of Auschwitz II.

Proces

In 1947-1948 verliep het IG-proces in alle mildheid. Diegenen die verantwoordelijk waren voor de productie van Zyklon B en de medische experimenten, plus de concerns die verantwoordelijk waren dat de oorlogsmachine bleef draaien, kwamen er met een milde straf vanaf die binnen de kortste termijn zelfs werd omgezet in hun vrijlating.­

Na de oorlog konden directeurs, ingenieurs en wetenschappers al heel vlug hun verantwoordelijkheden bij o.a. Bayer, BASF en Agfa weer opnemen. IG Farben zelf werd ontbonden maar de diverse bedrijven blijven tot op heden afzonderlijk aan het werk. Tot op de dag van vandaag heeft nog géén enkel bedrijf betrokken bij Auschwitz-Monowitz zich verontschuldigd bij de slachtoffers voor hun misdaden gepleegd tijdens het Derde Rijk.­­­

Extreemrechts

Hoe reageren Dirk Verhofstadt en Annie Van Paemel op de groei en bloei van extreem rechts en het nieuwe antisemitisme bij ons?

Annie vindt dit alles zeer verontrustend. Afkeer voor het nationalisme en de dictatuur werd door Willy, met de paplepel, aan zijn kinderen doorgegeven. Vanaf jonge leeftijd werden ze verplicht alle documentaires te bekijken over de Tweede Wereldoorlog.

Bij Dirk overheerst het gevoel van onrust! Hij stelt terecht vast dat het verleden vandaag de dag volledig wordt gebanaliseerd. Hij volgt hierin Primo Levi die stelde: “Het is gebeurd, dus het kan opnieuw qebeuren”

Hij wijst ook op het groeiend antisemitisme ten gevolge van het Israëlisch-Palestijns conflict. Kleine groupuscules zoals Vlaams Legioen, Schild en Vrienden, Voorpost en andere rond en binnen het Vlaams Belang, eren het extreem rechts gedachtengoed, voeren een racistische retoriek en hebben neonazistische en andere reactionaire ideeën die steeds breder worden verspreid, genormaliseerd, en salonfähig gemaakt en gepropageerd via de sociale media.­­­

Het is hoog tijd dat men in ons onderwijs meer aandacht gaat schenken aan de herinneringseducatie, en dit specifiek over de twee wereldoorlogen, het nazisme en de Shoah. Alle scholieren zouden een bezoek moeten brengen aan het In Flanders Field Museum, het Fort van Breen-donk en de Dossin Kazerne.

De schande van IG Farben

Naast het verhaal van Willy en Yvonne die ondanks alles probeerden mens te blijven te midden van de oorlog en vernietiging, legt het boek de immorele drijfveren bloot van een reeks belangrijke zakenmensen en wetenschappers die puur omwille van de macht, hebzucht en geldgewin, bereid waren hun ziel te verkopen aan de duivel. Zij werden na het proces van IG Farben nauwelijks of niet gestraft en bekleedden na de oorlog opnieuw hoge functies in het Duitse bedrijfsleven.­­­­

Ook het verhaal van de verplichte tewerkgestelden werd tot vandaag nog maar sporadisch en gefragmenteerd beschreven. Meestal handelen de boeken over Auschwitz en de Shoah vanuit het standpunt van de slachtoffers of van de daders. Maar uiteraard waren er ook andere waarnemers, diegenen die gedwongen werden door de Duitsers in een van de vele barakken rond Auschwitz III te werken voor IG Farben. Stille getuigen van de gruwel.­

Vandaag is Auschwitz III zowat verdwenen uit de collectieve herinnering en de nog levende geschiedenis. Dit boek wil daaraan verhelpen.­

Willy vertelde zijn neef later dat hij misselijk werd van de smog en de stank van de verbrande lijken die soms over IG Auschwitz waaide. En ’s nachts zag hij een donkerrood gekleurde hemel boven Birkenau. Hij was niet de enige die dit opmerkte. Ook de Poolse inwoners van Oswlecim, de familieleden van de Duitse officieren, de Volksduitsers, de medewerkers van IG Farben en hun families zagen en roken het. Willy wist dat de Joden in grote aantallen met de trein toekwamen en nadien verdwenen, en dat de lucht rood zag van de verbrandingen. Hij wist het maar kon er met niemand over praten. (Pag. 176)­

door Rony Boonen

Bronnen:

  • naar een artikel van Rony Boonen “De schande van IG Farben – Interview Dirk Verhofstadt en Annie Van Paemel” in het tijdschrift Joods Actueel nr. 137 blz. 28-30 van juli-augustus 2021
  • naar een boekbespreking door Ignace Claessens van het boek “Ide leib Kartuz. Kleermaker in Auschwitz” door David Van Turnhout en Dirk Verhofstadt” op de site van het Humanistisch Verbond, dat werd uitgegeven bij Houtekiet, 332 blz.
  • een artikel op deze blog “Chef-kok Willy Van Paemel kookte patatten voor de gevangenen van IG Farben Auschwitz” van 5 juli 2021

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.