De pestpandemie in België en de jodenvervolging in de 14de eeuw

België: De pest in Doornik in 1349: Joden worden levend verbrand op een brandstapel, een miniatuur uit de XIVde eeuw [beeldbron: AKG-images]

Vanaf 1348 lokte de pest overal in Europa geweld tegen de joden uit: bijvoorbeeld in de Provence waar de synagoge van Saint-Rémy-de-Provence in brand werd gestoken; In de Languedoc, waar Joden worden afgeslacht door het gepeupel in Narbonne en Carcassonne; In Barcelona, ​​waar de Joodse wijk van Barcelona wordt geplunderd.

In juli bracht de Franse koning Philippe VI de Joden voor het gerecht die beschuldigd werden van vergiftiging van de putten. De Ashkenazim van Duitsland zijn het slachtoffer van pogroms en zesduizend van hen worden vermoord in Mainz. Velen van hen vluchten voor het geweld en zoeken hun toevlucht in het oosten, in Polen en Litouwen.

Minder bekend is het lot van de Joden van België in die duistere 14de eeuw.

Hieronder een summiere introductie.

Voorafgaand aan de pestpandemie, aka de Grote Plaag in 1348-1349, werd in 1309 de tegen de Turken gerichte kruistocht voorafgegaan door krachtige propaganda die een groot religieus enthousiasme ontketende. 

Bendes kruisvaarders, vaak berooid, herhaalden de heldendaden van hun voorgangers van 1096. Vanuit Keulen bereikten de bloedbaden van Joden, opnieuw de zondebokken van dienst, Brabant waar de hertog de overlevenden toestond om hun toevlucht te nemen in zijn kasteel in Genappe. 

De kruisvaarders, zonder complex, belegerden daar voordat ze werden uitgeroeid door de hertogelijke troepen. De teksten vermelden de kleine Joodse aanwezigheid in de eerste helft van de  veertiende eeuw.

Vermoedelijk op Genuese galeien kwam vanuit de Krim, de pest pandemie aan in de haven van Marseille op 1 november 1347. Met de snelheid van het licht, verspreidt de epidemie zich doorheen heel Europa (1348-1350) en verspreidde een vreselijke dood.

De voortgang ervan wordt voorafgegaan door een gevoel van angst en angst. Zo ontwikkelt zich de flagellantenbeweging, een ware mystieke sekte die door boete, gebed en voortdurende geseling denkt reinheid te verwerven, die haar zal beschermen tegen de pest (sic).

Deze fanatici brengen de bevolking onder stoom en staan ​​vaak aan de basis van het bloedbad van veel Joden die, zoals altijd, ervan worden beschuldigd verantwoordelijk te zijn voor de epidemie: ze zouden, “naar men zegt”, de fonteinen en de putten hebben vergiftigd. 

De slachtingen zijn niet altijd spontaan, de autoriteiten zijn vaak de geïnteresseerde handlangers. We zullen in het bijzonder zien dat de graaf van Henegouwen van de gelegenheid gebruik maakt om de onbetaalde schulden aan de Joden (vermoord of verdreven) terug te vorderen. 

Slechts één moord is nauwkeurig bekend, die van Hon, nabij Bavay, in het graafschap Henegouwen, waar twee families op 28 augustus 1349 levend werden verbrand. Elders geven de archieven minder details. Het lijkt erop dat de Joden van Brabant allemaal zijn afgeslacht, evenals die van Ath. Voor Luxemburg en de rest van Henegouwen zien we hun verdwijning zonder precies te weten of de dood of ballingschap verantwoordelijk is.

Aan de vooravond van de heiligschennis van 1370 telde Brabant twee joodse families in Leuven en vier in Brussel. Deze laatste gemeenschap moet talrijker zijn geweest, aangezien ze een synagoge had, een bewijs van een zeker belang. In ieder geval zal de beschuldiging van het hebben van ontheiligde hosties fataal voor hen zijn. 

Op 12 april 1370 bekende Catherine, een bekeerde jodin, in het bezit te zijn van ‘heilige’ hosties die bloedden onder de dolken van de Joden die ze hadden gestolen. Catherine, overmand door wroeging, komt ze overhandigen aan de pastoor van haar parochie (de kapel). 

De beschuldiging van Joden van het ontheiligen van hosties is gebruikelijk sinds de dertiende eeuw en de autoriteiten waren dan ook niet verrast door dit verhaal en stelden ze de door Catherine aan de kaak gestelde joden ter discussie. Natuurlijk bekennen ze en een paar maanden later worden alle Brabantse Joden levend verbrand.

In Henegouwen, net als in de andere aangrenzende provincies, zullen de pest en de processie van pogroms de Joodse gemeenschappen decimeren. Het kwam uit het koninkrijk Frankrijk en kwam in augustus 1349 Doornik binnen. Op ongeveer twintig kilometer van Mons, in Hon, werden precies twee families levend verbrand (28 augustus 1349) en de Joden van Ath ondergaan een soortgelijk lot.

Tussen 1324 en 1349, vijfentwintig jaar lang, kenden de Joden van Bergen dus enorme problemen, net als hun Europese geloofsgenoten. De heiligschennis marginaliseerde hen verder of dwong hen tot ballingschap. Desondanks zette het echtpaar Jacob-Joye, tegen alle verwachtingen in, hun activiteiten voort en werd een kleine gemeenschap hervormd voordat ze werd weggevaagd door de golf van geweld van 1349.

In Luxemburg, direct beschermd door keizer Karel IV, keerden de joden na de grote plaag terug naar het graafschap: Bastogne (1352), Sint-Vith (1370) en Luxemburg (1372) en zagen de wedergeboorte van kleine gemeenschappen. Deze zijn voorspoedig in de XV ste eeuw met de verdwijning van de Lombarden en de komst van de Joden verdreven uit het aartsbisdom Trier (1418). Deze provincie is dus een uitzondering en zag bovendien de aanwezigheid van enkele Joodse families uit de XVI e eeuw.

Andere documenten wijzen op de aanwezigheid van joden in Vlaanderen. Toch is het heel goed mogelijk dat een aantal van hen komen in de provincie uit de late XIV e eeuw. In 1386 gaf Philippe le Bold de Portugezen toestemming om in Vlaanderen te wonen en er zaken te doen. Dit voorrecht, geldig voor een jaar, wordt het volgende jaar verlengd voor onbepaalde tijd. Volgens J. Ph. Schreiber, moeten er onder hen bekeerde Joden zijn geweest die in de volgende eeuw Antwerpen bereikten.

Bronnen:

  • naar een artikelLes juifs à Mons au Moyen Âge” uit 2001 op de site van Cairn Info
  • naar een artikelLa grande peste de 1346-1348” op de site van Connaître la Wallonie

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.