Het kuuroord van Marienbad, Bohemen waar Joden even welkom waren en dan opeens niet meer …

Het Boheemse Marienbad (het huidige Tsjechische Mariánské Lázně) telt momenteel ongeveer 13.500 inwoners. Niet alleen de Duitse en Oostenrijkse burgerij reisde naar de Boheemse kuur- en badplaatsen, ook chassidische, middenklasse en behoeftige joden uit Oost-Europa kwamen hier voor genezing 

In de kleine nederzetting Marienbad werden aan het begin van de 19e eeuw Joden slechts tijdelijk getolereerd; Aanvankelijk werd hun een duurzaam verblijfsrecht ontzegd; Daarom kwamen Joodse handelaars uit de omgeving – uit Dürrmaul, Königswart, Kuttenplan en anderen – in de zomer naar Marienbad om hier hun zaken te doen. 

De eerste tekenen van de vestiging van joodse families in Marienbad komen uit de jaren 1820, in een tijd dat de badplaats een opmerkelijke bloei doormaakte.

Met financiële hulp van joodse kuurgasten slaagde de kleine gemeenschap erin in 1861 een gebedsruimte te openen, die verbonden was met een eigen ziekenhuis, dat speciaal was ingericht voor sociaal achtergestelde joodse kuurgasten.

Als gevolg van de toestroom van joodse families uit het platteland, onder meer uit Dürrmaul, Königswart, Pauten en anderen, kon halverwege de jaren 1870 een onafhankelijke joodse religieuze gemeenschap worden opgericht.

Ook Joodse zakenmensen uit het buitenland vestigden zich hier al snel om zaken te doen.

In de loop van meer dan 50 jaar veranderden de kuuroorden in de “West-Boheemse kuurdriehoek” in de zomermaanden in centra van het Joods-Europese leven: Joden uit alle delen van de Habsburgse monarchie, maar ook uit landen in West-Europa, kwamen hier samen. 

Antisemitische prent “Grüss aus Marienbad” omstreeks 1900

De relatief grote groep joodse kuurgasten was niet homogeen van samenstelling, maar bestond uit mensen die duidelijk verschilden qua geografische herkomst, sociale en religieuze achtergrond:

Daar kwamen de rijken en de armen, de vrome en de minder vrome, orthodoxen, gereformeerden, liberalen, professoren, kooplieden en ambachtslieden en – natuurlijk – gezinnen met huwbare dochters. Last but not least, het romantische imago van de baden lag in hun belang als huwelijksmarkten … Een van de meest populaire plekken om kennissen te initiëren was het zorgvuldig geselecteerde kuuroord, waar je niet alleen veel Joodse potentiële partners vindt, maar ook volop romantische plekjes gevonden die geschikt waren als decor voor openbare, maar intieme ontmoetingen. Om de markt te beheersen, waren er koppelaars die zich specialiseerden in badplaatsen waar joden kwamen.

Postkaart met de synagoge van Marienbad (rechts) omstreeks 1906

Omstreeks 1885 liet de relatief welvarende gemeente midden in de stad, aan de Kaiserstrasse, een grote representatieve synagoge bouwen die werd ontworpen in de neo-Byzantijnse stijl volgens de plannen van de bouwer Eduard Stern.

De synagoge werd ingehuldigd door Rabbi Dr. Bernhard Löwenstein uit Lemberg. De bouw werd gefinancierd door donaties van kuurgasten en leden van de religieuze gemeenschap. Een decennium eerder was er een joodse begraafplaats met een ceremoniële zaal aangelegd.

Rond 1920/1930 hadden de joden in Marienbad een aanzienlijk aandeel in de belangrijkste bedrijfstak van de stad, de toeristenindustrie, en waren ze ook onevenredig vertegenwoordigd in de vrije beroepen.

Een jaar voor de Duitse bezetting vond de laatste wereldconferentie van de “Agudath Israël” plaats in Marienbad; deze strikt religieuze vereniging zag zichzelf als de antithese van het zionisme. In 1947 vond hier nog een bijeenkomst van afgevaardigden uit 28 landen plaats.

Tijdens de Kristalnacht van 9/10 november 1938 staken Sudeten-Duitse SA-mannen de grote synagoge in brand. Op 16 november 1938 berichtte de “Marienbader Zeitung” op de voorpagina:

Marienbad vrij van Joden ! … In deze dagen verlaten de laatste Joden die in Marienbad wonen onze stad. … 16 november 1938 zal worden genoemd als een gedenkwaardige datum in de ontwikkeling en geschiedenis van Marienbad, omdat aan de gevaarlijk toenemende joodsheid van het kuuroord in de afgelopen jaren even snel als onomkeerbaar een einde is gekomen.

Artikel (überregional) vom 17.11.1938

De ruïnes van de synagoge werd in 1956 gesloopt en het pand is sindsdien onontwikkeld gebleven. Ter nagedachtenis aan de verwoeste synagoge in Marienbad is op 10 november 2015 een gedenksteen onthuld. Het monument staat tegenover de locatie van de synagoge.

Vlak voor het einde van WOII, werden april 1945 aan het treinstation van Marienbad door nazi’s én met actieve deelname van de lokale bevolking, ongeveer 1.000 Joodse gevangenen die vanuit het kamp Rehmsdorf waren vervoerd, om het leven gebracht.

Tijdens de Kristallnacht bleef ook de joodse begraafplaats niet gespaard van het nazi geweld en werd nagenoeg verwoest. Voordien werden overleden joodse burgers begraven op de joodse begraafplaatsen in de omgeving (Drmoul, Tachov, Königswart).

Vóór 1930 werd de begraafplaats vergroot en werden hier tot 1938 nog steeds begrafenissen gehouden. In november 1938 hebben de lokale nazi’s de Joodse begraafplaats gesloopt. Daarna hebben ze bijna alle graven opgeruimd.

In de tweede helft van de 20e eeuw werden twee historische grafstenen van eveneens verwoeste Joodse begraafplaatsen uit Koenigswart en enkele tientallen grafstenen uit Tachov hierheen verplaatst.

De oprichter van het lokale onderzoeksinstituut voor balneologie, Prof. Dr. Enoch Heinrich Kisch (1841-1918) en de Duitse filosoof en antifascist Prof. Dr. Theodor Lessing (1872-1933), neergeschoten door de Hitler-fascisten in Marienbad op 30 augustus 1933:

Bronnen:

  • naar een artikelDas böhmische Marienbad” op de site van Der Jüdischen Gemeinden
  • naar een artikel van Natalie Naimark-Goldberg “The Haunted Spas of Europe” van 8 februari 2013 op de site van The Tablet

Een gedachte over “Het kuuroord van Marienbad, Bohemen waar Joden even welkom waren en dan opeens niet meer …

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.