Breendonk, kroniek van een vergeten kamp

“Het onvoorstelbare geweld van de Tweede Wereldoorlog mag nooit vergeten worden. Daders waren buren, broers en onbekenden, mensen als jij en ik. Slachtoffers waren Joden, andere minderheden, zigeuners, zogenaamd asociale elementen waaronder ook vakbondsleden, mensen als jij en ik.”
[Miranda Ulens, algemeen secretaris van het ABVV]

De gewoonheid waarmee advocaat Jos Vander Velpen het kampleven beschrijft, is frappant. De ochtendrituelen, de intriges, vriendschappen, straffen, de honger, verdriet en blijdschap … Breendonk was “ons kamp”. Zowat 4000 gevangenen passeerden in Breendonk, aanvankelijk hoofdzakelijk Joden, daarna vooral verzetsmensen en andere zogenaamd “asociale elementen”. De helft van hen heeft de oorlog niet overleefd.

Reflectie
“De directe aanleiding was de 75ste verjaardag van de bevrijding, een belangrijk historisch moment. Over Breendonk is veel minder geschreven dan over de vernietigingskampen in het oosten. In Auschwitz werden meer dan 1 miljoen mensen op industriële schaal vermoord.

Breendonk was kleinschaliger maar werd toch het kamp van de ‘sluipende dood’ genoemd. De terreur was er persoonlijker, directer. Er werden 164 gevangenen geëxecuteerd en 21 opgehangen. Nog eens 84 andere kwamen om door dwangarbeid, mishandeling en honger. Breendonk was bovendien een doorgangskamp naar sinistere eindbestemmingen zoals Neuengamme, Mauthausen en Buchenwald.

Na drie kwart eeuw begint de herinnering te vervagen. De laatste overlevenden verdwijnen en langzaam maar zeker daalt de stilte neer over het kamp. Ik wilde de geschiedenis van Breendonk reconstrueren, de bewoners een gezicht en een stem geven zodat vooral jongeren zouden beseffen dat we onze broze democratische verworvenheden elke dag moeten verdedigen.”

“Ik hoop dat mijn boek tot reflectie aanzet. Breendonk illustreert waar racisme en extreem nationalisme toe kunnen leiden. Lang voor de beruchte razzia’s in 1942 werden er niet-Belgische Joden opgesloten. Tragisch genoeg werden 10 Joodse gevangenen omgebracht door Walter Obler, een Joodse kameroverste, die van Oostenrijk naar België was gevlucht. Begin 1943 vermoordden de Vlaamse SS-ers Fernand Wyss en Richard De Bodt een tiental andere Joden. Sommige werden in de gracht van het fort gedreven en kregen klappen tot ze verdronken.”

“Breendonk brengt het lelijkste maar ook het mooiste in de mens naar boven. Er zijn de lotgevallen van Marguerite Paquet, één van de dertig vrouwen die in Breendonk werden opgesloten. Ze verbleef vanaf 1943 in een isoleercel, acht maanden lang, waarbij ze enkel ’s morgens even de cel uit mocht om met een kap over het hoofd haar gevoeg te doen. In de grootste eenzaamheid overleefde ze op enkele meters van ‘de bunker’, waar ze zelf ook zeven keer werd gefolterd. Ondanks alles wist deze moedige vrouw haar waardigheid te bewaren en verklikte ze niemand.”

Plaatje hierboven: De 27-jarige Fernand Wyss, aka ‘Den Beestmensch” van Breendonk (rechts, nr. 1). Deze beruchte Antwerpse amateur bokser was bewaker in het kamp van september 1941 tot september 1944 in dienst van de Waffen SS.  Zo begroef hij joden levend met het hoofd boven het zand waarop hij ze dood martelde. Op 7 mei 1946 werd hij ter dood veroordeeld voor de moord of doodslag op 16 mensen en de mishandeling van 167 gevangenen. Op zaterdag 12 april 1947 stierf hij voor het vuurpeloton in de militaire bakkerij op het Antwerpse Kiel.

Ongeziene solidariteit
“Tegenover elk gruwelverhaal staat er een verhaal van onbaatzuchtigheid en medemenselijkheid. Er zijn talloze voorbeelden van solidariteit tussen de kampbewoners. Beroofd van alles, kwamen ze toch vaak voor elkaar op, al was het maar door elkaar op het werk te helpen aan de kiepkarren of door een stuk brood te delen. Kleine gebaren, maar ze konden het verschil tussen leven en dood betekenen.”

“In Breendonk zaten ook verschillende syndicalisten, zoals de vakbondssecretaris Pierre Diriken uit Tongeren. Ook zo’n 40 Brusselse postbeambten werden er opgesloten omdat ze meermaals hadden gestaakt en clandestien drukwerk hadden verspreid. Ze verdienen ons respect want tijdens de bezetting was staken ten strengste verboden en er was geen plaats voor onafhankelijke vakbonden.

Vijf Brusselse postbeambten lieten in Breendonk het leven. Hun collega’s werden naar concentratiekampen gedeporteerd. Hun lijden was uiteindelijk niet voor niets, want mede dankzij hun strijd leven we vandaag in vrijheid met een stelsel van sociale zekerheid, paritaire comité’s en collectieve arbeidsovereenkomsten. Dus ja, de gevangenen van Breendonk verdienen meer erkenning. Vandaag is er vaak meer aandacht voor de collaboratie dan voor het verzet.”

Plaatje hierboven: De socialistische voorman Pierre Diriken uit Tongeren werd tijdens de Tweede Wereldoorlog op 4 november 1942 als verzetslid opgepakt en opgesloten in Kamp Breendonk (19 maanden) en Sint-Gillis (2 maanden). Daarna werd hij naar KZ Buchenwald gedeporteerd waar hij tegen het einde van de oorlog bevrijd werd.

Democratische tegenmacht
“Met vele honderdduizenden leden zijn de vakbonden de belangrijkste democratische tegenmachten. Ze zijn van cruciaal belang in een sociale en democratische rechtsstaat. Sinds 1921, precies een eeuw geleden, is staken geen misdrijf meer. Het recht op collectieve actie, erkend in het Europees Sociaal Handvest, staat echter onder druk.

Vorig jaar veroordeelde het Antwerpse Hof van Beroep secretaris Bruno Verlaeckt wegens ‘kwaadwillige belemmering van het verkeer.’ Onlangs werden 17 leden van het ABVV, onder wie voorzitter Thierry Bodson, voor gelijkaardige feiten in Luik veroordeeld tot geldboetes en gevangenisstraffen. Dat vind ik verontrustend.

In 2014 werden sprak het Antwerpse gerecht vakbondsmensen hiervoor nog vrij. Dus 100 jaar nadat staken als misdrijf werd afgeschaft, riskeren vakbondsmensen en andere actievoerders weer als ordinaire misdadigers op het beklaagdenbankje te belanden. Ik herhaal: het is verontrustend, want wie durft te ontkennen dat we onze levensstandaard en onze sociale verworvenheden voor een goed stuk aan collectieve actie te danken hebben en wie zal nog durven actie te voeren als hij gevangenisstraffen riskeert?”

“Ondanks alles blijf ik hoopvol. Het verlangen van de mens naar vrijheid, gelijkheid en sociale rechtvaardigheid kan niet uitgeroeid worden. Net als ten tijde van Breendonk zien we ook vandaag de lelijke kanten van de mens. Daar tegenover staan de mooie kanten, de wil om de wereld te verbeteren. Die wil zal altijd blijven bestaan.”

Plaatje hierboven: Duitse nazi’s bezetten het concentratiekamp Breendonk. Hierboven de inkompoort van het Kamp [beeldbron: Heart]

Het Boek
75 jaar na de bevrijding lijkt Breendonk verder weg dan ooit. Na 1945 overheerste vreugde en opluchting. Maar langzaam daalde de stilte neer over het kamp. Nochtans zeggen overlevenden dat Breendonk – oorspronkelijk bedoeld als ‘opvangkamp’ – Auschwitz, Mauthausen en Belsen overtrof. Daar zaten tienduizenden mensen samen en kon je met wat geluk nog onderduiken in de anonimiteit. Breendonk was veel kleiner. De SS-bewakers kenden iedereen persoonlijk. De dood was dichterbij.

In Breendonk. Kroniek van een vergeten kamp weeft Jos Vander Velpen op basis van de archieven en de processen na de Tweede Wereldoorlog de lotgevallen van gevangenen – Joden, communisten, verzetslui – aaneen tot een totaalbeeld. Dat doet hij zonder frivoliteiten, dubieuze sentimenten of overbodige uitweidingen. Ieders verhaal is volstrekt uniek en daarom alleen al de moeite waard. Het resultaat is een fascinerend en aangrijpend portret van een vergeten kamp. Met een voorwoord van Jeroen Olyslaegers en een coverillustratie van Jan Vanriet. [bron: EPO]


Bronnen:

♦ naar een artikel van Miranda Ulens “Breendonk: Veel gewone mensen gave blijk van ongeziene solidariteit” van januari 2021 in het maandblad De Nieuwe Werker” (ABVV) blz. 8/9 nr 1 2021

Een gedachte over “Breendonk, kroniek van een vergeten kamp

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.