Prachtige houten synagoge van Wolpa in Wit-Rusland, heropgebouwd in Biłgoraj, Polen

Plaatje hierboven: De verwoeste houten synagoge van Wolpa op ca.  43 km van Białystok, Polen, tegenwoordig een stad in Wit-Rusland [beeldbron: The Librarians]

Houten synagogen waren heel gewoon in Oost-Europa, en toch werd de synagoge van Wolpa (ook Volpa of Voupa genoemd) beschouwd als een van de mooiste voorbeelden, een esthetisch en technisch meesterwerk, dat ruim twee eeuwen standhield – de ene wereldoorlog overleefde voordat hij in de volgende werd vernietigd.

De synagoge werd gebouwd in de eerste helft van de achttiende eeuw en verschillende keren op kleine manieren veranderd. In 1929 werd het gebouw geklasseerd als Pools Cultuurmonument. Het werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers verbrand. Het stond bekend als de ‘mooiste’ houten synagogen van het voormalige Pools-Litouwse Gemenebest en als een ‘meesterwerk’ van houten architectuur.

Er is relatief weinig specifiek geschreven over de geschiedenis van Wolpa. Voor dit gebruik is de geschiedenis van het gebied onderzocht met de dichtstbijzijnde stad Grodno als referentiepunt. Gedurende zijn geschiedenis hebben Grodno en zijn omgeving afwisselend deel uitgemaakt van Litouwen, Polen, Rusland, en sinds 1990 maakte het deel uit van de Republiek Wit-Rusland.

Plaatje hierboven: Binnen aanzicht van de houten synagoge van Wolpa met centraal de bimah, een verhoogd platform waar de rabbijn uit de Torah voorleest. Een plaatje uit 1920 [beeldbron: Wikipedia]

Tegen de 9e eeuw waren de inwoners van de regio Slavisch. De voormalige bewoners van de Baltische stammen werden verslagen door de Slavische stammen en het gebied rond Grodno werd gedomineerd door de Kryvicy. De Kryvicy vestigde zich in het noorden en noorden van centraal Wit-Rusland.

In de 16e eeuw bouwde prins Holshinsky een kerk in Wolpa. Hij moedigde Joden aan om zich in het dorp te vestigen om gebruik te maken van handel en handwerk. In 1656 vielen de Zweden het dorp binnen en het werd in brand gestoken: de meeste huizen van de Joden werden verwoest, behalve de beroemde Houten Synagoge.

Plaatje hierboven: Interieurfoto van de koepel van de houten synagoge van Wolpa, ca. 1910-1913 [beeldbron: Alois Breyer van het Centrum voor Joodse Kunst aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem; beschikbaar via de National Library of Israel Digital Collection]

In 1781 riep de Poolse Siem de houten synagoge van Wolpa uit tot artistiek monument. Tegen het einde van de 18e eeuw werd Wolpa geannexeerd bij het Russische rijk, waardoor de Joden zelfbestuur konden hebben. Tijdens de 19e eeuw lag de hoofdspoorlijn niet in de buurt van Wolpa en dus bleef het dorp klein, onontwikkeld en op landbouw gebaseerd.

De meeste joden in Wolpa leefden van landbouwgewassen (groenten, fruit en tabak), op land dat ze pachtten van niet-joden. Het leven van anderen was gebaseerd op handel en handwerk. In 1887 telde de provincie Grodno – waar Wolpa deel van uitmaakte – 130.742 inwoners.

Van deze woonden minder dan 2% of 2.027 mensen in Wolpa. Ongeveer 50% van hen Joden. Hieronder cijfers van Grodno Stad uit 1887 die toen ruim 27500 Joden telde:

De meeste van de 25 winkels waren van joden. Ze runden een basisschool (Cheder en Talmud Tora) en twee middelbare scholen (Bet Midrash). De ‘Rabbi van Volpa’ is in de Chasidische traditie beroemd als een van de studenten van de Rabbi van Mezeritch.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd Wolpa bezet door de Duitsers en was er gebrek aan voedsel. Na de oorlog vestigde de Poolse regering gepensioneerde soldaten in de stad. Door discriminatie en onrealistisch hoge belastingen die aan Joden werden opgelegd, verslechterde hun economische situatie drastisch.

De joden leefden nu voornamelijk van landbouw en handel. Degenen die in hun levensonderhoud hadden voorzien door tabak te verbouwen en te verwerken, moesten op zoek naar andere banen sinds de regering aankondigde dat ze tabak en de verwerking ervan maakte, een staatsmonopolie. Als gevolg daarvan vertrokken meer Joden naar de VS en Zuid-Amerika.

De meeste joden in Wolpa in de jaren dertig hielden zich aan de joodse religieuze wetten en werden geleid door rabbijn Mordechai Segal. Hoewel de Hebreeuwse school ‘Tora Vaavoda’ niet door de overheid werd gefinancierd, studeerden de meeste joodse kinderen daar.

Na de Hebreeuwse school gingen sommigen naar de Poolse openbare school, en sommigen gingen naar het Hebreeuwse gymnasium (middelbare school) in de nabijgelegen steden Grodno en Bialystok. De zionistische beweging begon te bloeien – Hachalutz, Hashomer Hatsair en Beitar – die ook de jongeren voorbereidden op het leven in de Kibboets (‘Hachshara’), en sommigen van hen kwamen naar Israël.

Op 17 september 1939 viel het Sovjet-Russische Rode Leger de stad binnen. Het dagelijkse leven van de joden ging verder met slechts redelijke aanpassingen. Dit veranderde echter toen op 25 juni 1941 de Duitsers begonnen met het bombarderen van Wolpa. De meeste huizen van de Joden, evenals de beroemde houten synagoge, gingen begin juli 1941 in vlammen op.

Het Duitse leger marcheerde naar binnen en dwong nieuwe regels af die het leven van de joden waardeloos maakten. Het grootste deel van de lokale bevolking gedroeg zich dienovereenkomstig. De Joden kregen de opdracht om schuilplaatsen te bouwen in plaats van hun verbrande huizen te herstellen.

Fishel Robinson werd geselecteerd als Yudenrat (hoofd van de Joodse gemeenschap). Op 2 november 1942 kregen alle Joden het bevel met hun bezittingen in het stadscentrum te staan. Ze kwamen bij elkaar om hun opties te bespreken en besloten te komen opdagen omdat ze dachten dat het alternatief erger zou zijn.

Twee jonge mensen besloten weg te rennen. De Duitser zei dat ze 15 Joden zouden neerschieten voor elke vermiste persoon, maar de Yudenrat slaagde erin het bevel ongedaan te maken. Toen iedereen verzameld was, bevalen de SS-soldaten hen al hun bezittingen achter te laten, de hele joodse gemeenschap moesten naar Wolkowysk, een nabijgelegen stad, marcheren waar ook nog eens 2.000 joden uit het gebied verzameld waren.

Zesenzestig oude en zieke mensen, die niet konden deelnemen aan de vergadering in het centrum van de stad, werden opgepakt en gemarteld, vooral hun leider, Rabbi Segal. Daarna werden ze allemaal naar de Joodse begraafplaats gebracht waar ze ter plekke werden vermoord en in een massagraf begraven.

In december 1942 waren er nog maar 5.000 Joden in Wolkowysk. De meesten van hen werden naar Treblinka vervoerd en in gaskamers vermoord. Ongeveer 900 mensen die in Volpa woonden, werden vermoord. Slechts één persoon, de heer Itzhak Vodovoz, overleefde toen hij ontsnapte uit de wagen die lichamen naar de begraafplaats vervoerde.

Anderen die probeerden te ontsnappen, werden helaas opgepakt door lokale boeren, die ze aan de Duitsers overdroegen. Deze ongelukkigen werden vermoord nadat ze waren gemarteld.

Itzhak Vodovoz slaagde erin represailles te nemen tegen enkele van de boeren die zich tegen de Joden hadden gekeerd. Later sloot hij zich aan bij Sovjetpartizanen in de bossen van Kalbaniza en vervolgens bij het Rode Leger waar hij vocht in Stalingrad en verschillende medailles won. In 1948 maakte hij Aliyah naar Israël en woonde in Petach Tikva.

Tegenwoordig is Wolpa niet veel groter dan voor WO II, maar Joden wonen er niet meer.

Video: In 2015 werd door Tadeusz Kuźmiński een exacte replica van de Wolpa-synagoge gebouwd in Biłgoraj, Polen


Bronnen:

♦ naar een artikel van Zack Rothbart “The Ghost Shtetl of Isaac Bashevis Singer’s Youth” van 7 januari 2021 op de site van The Librarians

♦ naar een artikelPoland: RIP Tadeusz Kuźmiński, who rebuilt a wooden synagogue and created a “living shtetl skansen” without Jews in southeast Poland” van 19 juli 2020 op de site van Jewish Heritage Europe

♦ naar een artikel van Ellen Sadove Renck “History of Grodno” uit 1999 op de site van JewishGen Belarus SIG

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.