Expositie in Amsterdams Joods Museum over Levie Mozes Zadok, ‘de Joodse Zwarte Piet’

Plaatje hierboven: Karikatuur van Jan Schenkman uit 1855. Een grijnzende karikatuur van Levie Zadok afgebeeld op een typische (antisemitische) wijze met een enorme haakneus en een borstelige snor.

In de afgelopen twee decennia is een conflict in Nederland langzaam aan het escaleren over het gebruik om het gezicht zwart te maken  voorafgaand aan Sinterklaasdag in de wintertijd, het pre-kerstfeest ter ere van de heilige die de Kerstman inspireerde.

Tegenstanders van de gewoonte zeggen dat de afbeelding van de knecht van de heilige Klaas, met name Zwarte Piet, in processies en feesten voorafgaand aan de feestdag van 6 december racistisch is.

Voorstanders verzetten zich tegen wat zij zien als censuur van een oude traditie die volgens hen niet alleen zwarten niet vernedert, maar ook een viering van hen is door een beroemde tolerante Nederlandse samenleving. De botsingen over de kwestie in de afgelopen jaren zijn af en toe gewelddadig geworden.

Dit jaar waadt het Joods Historisch Museum in Amsterdam het debat in met een nieuwe tentoonstelling met materiaal waarvan enige hoop is dat het eindelijk de vraag kan oplossen of afbeeldingen van Zwarte Piet racistisch zijn. Zijn beslissing om het onderwerp aan te pakken ligt politiek gevoelig en de directeur van het museum is duidelijk dat zijn instelling tegen de gewoonte is.

De tentoonstelling laat zien dat Jan Schenkman (1806-1863), een leraar die in 1850 de eerste illustraties van Zwarte Piet in een kinderboek publiceerde (plaatje bovenaan), ook de auteur was van een populaire serie boekjes over een Joodse soldaat met een haakneus, Levie Mozes Zadok genaamd.

De museumtentoonstelling, getiteld ‘Levie Zadok en Zwarte Piet: Twee karikaturen’, is gebaseerd op een boek dat vorige maand werd gepubliceerd door historicus en journalist Ewoud Sanders met de titel ‘Lachen om Levie’ en als ondertitel ‘Komisch bedoeld antisemitisme (1830-1930).

Sanders is de eerste die Zwarte Piet onderzocht in het licht van Schenkmans antisemitisme. “Het is het bewijs dat deze traditie niet alleen racistisch is, maar dat ze in feite geworteld is in racisme”, vertelde Sergio Berrenstein, een Nederlandse antiracisme-activist, aan de Jewish Telegraphic Agency.

De in het museum tentoongestelde boekjes, geschreven in de vorm van brieven van Levie aan zijn moeder uit 1854 getitekd “Belangrijke brief van een’ Amsterdamschen Jood, vrijwilliger in het Fransche leger, voor Sebastopol, aan zijne moeder in de Batavierstraat te Amsterdam” door Levie Mozes Zadok, pseudoniem van Jan Schenkman.

Het begint met een satirische noot in gebroken Nederlands van Levie tot zijn ‘mammele’, een Jiddische uiting van genegenheid voor moeder. Na het succes van het eerste boekje schreef Schenkman er nog een waarin Levie opschept over het verkopen van tentonderdelen aan ijskoude soldaten tijdens het beleg van Sebastopol in 1854.

De Zadok-brieven spotten onder meer met vooroordelen over de Joodse handelsgeest en schilderden Levie af als lafaard. Van het boekje werden ongeveer 50.000 exemplaren van het boekje gedrukt – “een cijfer dat in 19e-eeuwse termen enorm was en een bewijs van de enorme populariteit van de brieven”, zei Emile Schrijver, de directeur van het Joods Historisch Museum en voegde eraan toe:

Met deze mini-expositie tonen we wat voor effect stereotypen zoals Levie Zadok en Zwarte Piet op de beeldvorming hebben. Een must-see voor iedereen die meer wil begrijpen over hoe figuren als Zwarte Piet en Levie Zadok en discriminerende denkbeelden ontstaan.

De Levie-boekjes zijn tegenwoordig niet algemeen bekend, volgens Robert Vuisje, een joodse auteur die de Joods-zwarte relaties in zijn geschriften heeft onderzocht en een prominente criticus is van het gebruik van Zwarte Piet.

“Het toont vooral een verschuiving na de Holocaust in de grenzen van hoe Joden kunnen worden behandeld in de populaire cultuur”, vertelde Vuisje aan JTA. “En het laat ook zien dat de grenzen niet genoeg zijn verschoven over hoe zwarten kunnen worden behandeld.”

Schenkman schreef vervolgens nog twee Levie-boekjes, waarna de serie zo populair werd dat hij een eigen leven ging leiden, met fans die hun eigen versies verspreidden. Gedichten over Levie volgden (‘terwijl bommen langs zijn ogen vlogen, zat onze vriend Levie stevig vast terwijl hij in feite moest vechten’), samen met geïllustreerde stripverhalen.

In een van de laatste, uit 1855, wordt Levie afgebeeld met make-up om op een ‘bosjesman’ te lijken – een verwijzing naar Afrikanen die destijds op beurzen in Frankrijk te zien waren. Volgens het museum was het de eerste afbeelding van een blanke met een zwart gezicht in de Nederlandse literatuur.

Tegen de jaren 1860 was Levie zo bekend geworden dat Nederlandse bakkers Levie-vormige peperkoek verkochten, compleet met een enorme neus, blijkt uit de tentoonstelling. ‘Levie was een 19e-eeuwse hit’, zegt Schrijver, die ook het Joods Cultureel Kwartier van Amsterdam runt, dat het museum en verschillende andere Joodse instellingen omvat.

Plaatje hierboven: Sint Nikolaas en zijn knecht is een prentenboek over Sinterklaas van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman. Het boek werd voor het eerst uitgegeven in 1850 door G. Theod. Bom. “Sinterklaas en zijn zwarte knecht gaan ’s nachts te paard over de daken en luisteren aan de deur” [beeldbron: Wikipedia]

Ter vergelijking: Schenkmans afbeeldingen van Zwarte Piet waren veel beleefder. Zijn 1850 kinderboek ‘Sint Nikolaas en zijn Knecht’ beeldt hij Zwarte Piet slechts af als een zwarte man die naast de paardrijdende Sint Nicolaas loopt. De eerste afbeeldingen van Zwarte Piet bevatten geen van de kenmerken die later aan het personage werden toegevoegd, mogelijk door adverteerders, zoals overdreven rode lippen, oorbellen en clowneske kostuums.

Kemal Rijken schreef op Jonet.nl:

Levie Zadok en Zwarte Piet hebben beiden fysieke kenmerken en karaktereigenschappen die het christelijke, witte publiek in die tijd vermakelijk vond. Het gaat om stereotyperingen die tot op de dag van vandaag doorwerken. Hoewel de populariteit van Zadok aan het eind van de negentiende eeuw afnam, bleef het bespotten van Joden nog decennialang populair. Pas na de Tweede Wereldoorlog zag men in dat dit smakeloos, beledigend en discriminerend is. Voor Zwarte Piet duurde dit besef aanzienlijk langer. Pas sinds een jaar of tien nemen steeds meer Nederlanders aanstoot aan deze karikatuur.

Voorstanders van Zwarte Piet wijzen hier vaak op als bewijs dat het personage niet intrinsiek racistisch is. Het onderwerp is vandaag politiek gevoelig. Zaterdag zijn in de oostelijke stad Venlo vier mensen gearresteerd na een botsing met demonstranten die tegen het gebruik van Zwarte Piet waren. Vorig jaar werden anti-Piet-activisten belegerd door tegendemonstranten in een schoolgebouw, dat de aanvallers vernielden door ramen in te slaan en vuurwerk af te zetten.

Terwijl Emile Schrijver waarschuwt voor het beoordelen van een 19e-eeuws cultureel fenomeen naar huidige maatstaven, zegt hij dat het standpunt van het museum transparant is. “Ja, we komen aan de kant van de Zwarte Piet-tegenstanders door dat als onderwerp te kiezen,” zei hij.

Maar de belangrijkste bijdrage van de tentoonstelling aan het debat is dat “laat zien dat, in tegenstelling tot wat veel voorstanders van Zwarte Piet beweren, dit geen oude traditie is, maar iets uit de 19e eeuw, en dat het deel uitmaakt van een bredere context waarin mensen geen kwaad zagen in hele groepen mensen beledigen.”

De tentoonstelling heeft in Nederland veel media-aandacht gekregen. De bekendmaking die Berrenstein, de antiracisme-activist, belangrijk vindt omdat het “de feiten recht zet” omtrent Zwarte Piet. “Het is een belangrijke vondst omdat het tot de kern van het probleem gaat”, zei hij tegen JTA. Maar, voegde hij eraan toe: “Het zal degenen informeren die geïnformeerd willen worden. Ik maak me geen illusies dat het in staat is om degenen te bereiken die dat niet doen.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Cnaan Liphshiz “Amsterdam’s Jewish museum wades into Dutch blackface controversy with new exhibition” van 24 november 2020 op de site van The Jewish Telegraphic Agency (JTA)

♦ naar een artikel van Kemal Rijken “JHM-expositie over Levie Mozes Zadok, ‘de Joodse Zwarte Piet’” van 19 november 2020 op de site van Jonet.nl

♦ naar een artikel van Wilfred Takken “Levie Zadok, de Joodse evenknie van Zwarte Piet” van 17 november 2020 op de site van NRC

♦ naar een artikel van Marijke Laurense “BoekrecensieLachen om Levie: Goedmoedig vermaak of regelrecht antisemitisme?” van 31 oktober 2020 op de site van Trouw.nl

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.