Over de origine van religies, mythen en legendes: 70.000 jaar geleden begon de Cognitieve Revolutie

De geschiedenis begon toen mensen goden uitvonden, en zal eindigen wanneer mensen goden worden” [Yuval Harari]

In zijn boek ‘Sapiens: een kleine geschiedenis van de mensheid‘ (2014) genoemd, schrijft de Israëlische auteur Yuval Noah Harari, een professor aan de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, over de spraakmakende Cognitieve Revolutie.

Volgens de schrijver was er 70.000 jaar geleden sprake van een cognitieve revolutie: de mens verwierf betere hersenen, waardoor hij meer greep kreeg op de wereld en zijn taalvermogen uitbreidde. Door taal was hij in staat om sociale relaties te benoemen (Harari noemt dit toepasselijk “roddeltaal”) en om te communiceren over abstracte begrippen, zoals goden, het leven na de dood, eer en rechtvaardigheid.

De mens, betoogt Harari, dankt zijn bestaan op deze aarde aan zijn vermogen om gemeenschappelijke verhalen te verzinnen, waarmee we samen kunnen leven en werken. Het uitwisselen van sociale informatie en gemeenschappelijke mythen maakte het samenwerken in grotere groepen mogelijk.

De homo sapiens, onze menssoort, heeft zijn roots in Oost-Afrika waar hij vanaf zo’n honderdvijftigduizend jaar geleden leefde. Pas ongeveer zeventigduizend jaar geleden trok deze menssoort via het Arabische schiereiland de gehele Euraziatische regio in en werd hij in vrij korte tijd de baas in het Midden-Oosten, Europa en Oost-Azië.

Onze voorouders vochten met andere menssoorten en leefden in kleine groepjes. In de loop der tijd ontstonden er nieuwe manieren van denken en communiceren. De mens ontwikkelde niet alleen taal om informatie uit te wisselen over leeuwen en andere gevaren, maar ook over wie er binnen de stam een hekel had aan wie, wie het met wie deed, wie eerlijk was en voor wie je op moest passen.

Homo sapiens verdrong Homo Erectus en Homo Neanderthalensis

De cognitieve revolutie
De cognitieve revolutie gaf de mens het geheime wapen van effectief roddelen in handen. De mogelijkheid om stiekem over anderen te praten en bondgenootschappen te sluiten, bleek een revolutionaire stap in de vorming van stammen. De emotionele bankrekening was geopend.

Dankzij de zich verder ontwikkelende taal konden de kleine groepjes zich uitbreiden tot grotere groepen en ontstonden er steeds nauwere en verfijndere samenwerkingsverbanden. Informatie-uitwisseling over wie wel en niet te vertrouwen was, was hiervoor essentieel. De maximale ‘natuurlijke’ grootte van een door roddel verbonden groep ligt op zo’n honderdvijftig personen.

Ook in onze moderne organisaties geldt dat de meeste mensen boven deze grens de anderen niet allemaal meer persoonlijk kennen en derhalve niet effectief over hen kunnen roddelen en informatie over hen kunnen onthouden.

Onder de grens van honderdvijftig kun je zonder formele wetboeken en rangen de orde te bewaren, omdat iedereen elkaar kent en de persoonlijke banden het collectieve geheugen vormen. Stammen vormen zich in onderlinge relaties.

Boven de grens van honderdvijftig kunnen we ons gezamenlijk geheugen blijkbaar niet meer bij elkaar roddelen. Grotere groepen hebben daarom regels, formelere afspraken, processen en procedures nodig. Bij groei dient de systeemwereld zich aan.

We roddelen wat af, wij homo sapiens

Ontstaan van religies, mythen en legenden
Het geloof in fictieve verhalen is een ander aspect van de cognitieve revolutie, aldus Harari. Mensen ontwikkelden het vermogen om over dingen te praten die niet bestaan. Zo ontstonden legenden, mythen, goden en religies. Mensen konden nu niet alleen ‘Pas op een leeuw!’ roepen, maar ook zeggen ‘De leeuw is de beschermgeest van onze stam’.

Dankzij onze taal kunnen we verhalen verzinnen waarin grote groepen kunnen geloven. Denk aan het Bijbelse scheppingsverhaal, de nationalistische mythen van moderne staten en de strategische missies en visies van organisaties. Dankzij het gezamenlijke geloof in bepaalde mythen kunnen we succesvol samenwerken met grote aantallen vreemden.

Dat maakt de mens anders dan de andere dieren. Zoals Harari zo treffend zegt: ‘Je krijgt een aap heus niet zover dat hij je een banaan geeft door hem oneindig veel bananen na de dood in de apenhemel te beloven.’ Bij mensen krijg je dat wel voor elkaar.

Kerken, naties, rechtssystemen, scholen, zorgstelsels … alle zijn geworteld in collectieve fantasieën, gemeenschappelijke constructen. Niets heeft betekenis van zichzelf, mensen geven er betekenis aan. We hebben in de loop der tijd een complex geheel van verhalen bedacht die we telkens weer aan elkaar vertellen.

Zo bestaat en functioneert de wet alleen als we er allemaal in geloven en het verhaal doorvertellen. Een stukje papier is alleen vijftig euro waard als we dat allemaal aannemen, geloven en ernaar handelen. Een nieuw merk in de wereld zetten draait om verhalen vertellen en mensen zover krijgen dat ze erin gaan geloven. En als dat lukt, heb je macht.

Cultuur ontstaat in interactie, in dialoog, in besluitvorming, in verhalen. We gedragen ons naar het verhaal waar we in geloven. Zo zijn verschillen tussen mannen en vrouwen een biologisch gegeven, maar de culturele verhalen bepalen hoe de seksen met elkaar omgaan. Het gedrag van mensen verandert als het verhaal, de mythe, het geloof verandert.

Nieuw verhaal? Ander gedrag. Handeldrijven met vreemden? Dan creëer je onderling vertrouwen door je te richten tot een gemeenschappelijke god, een mythische voorouder of een gedeeld monetair systeem. Building tribes doe je door verhalen te bedenken en zo door te vertellen, dat iedereen erdoor gegrepen wordt.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Jitske Kramer en Danielle Braun “Building Tribes – Reisgids voor organisaties” op de site van BusineZZ

♦ naar een artikel van Klaas Nolet “Recensie ‘Sapiens’ Een kleine geschiedenis van de mensheid” op de site van De Maakbare Mens

3 gedachtes over “Over de origine van religies, mythen en legendes: 70.000 jaar geleden begon de Cognitieve Revolutie

  1. Dit artikel gaat niet over het ontstaan van de mensheid. Mensen en mensachtigen bestaan inderdaad al honderdduizenden jaren.

    Dit gaat over wanneer zijn mensen uit de holen gekropen of uit de bomen geklommen en begonnen hun bewustzijn te ontwikkelen.

    En dat gebeurde zowat 70,000 jaar geleden volgens de Israëlische historicus Yuval Harari.

    Overigens kan je die “sterk ontwikkelde vermogens” maar beter relativeren.

    Een homo sapiens die 70,000 jaar geleden met een knots zijn buurman de hersens insloeg, verschilt in wezen in niets van een moderne huidige Palestijnse homo sapiens die in het holst van de nacht een baby van drie maanden de keel oversnijdt (Itamar, 13.03,2011).

    Of die Franse ISIS adept die in Parijs (16.10.2020) de Franse leraar Samuel Paty publiek onthoofde om de simpele reden dat die een ‘rotstekening’ had gemaakt die mooier was dan de zijne.

    Hooguit zijn de wapens verandert maar in het hoofd en in de genen schuilt nog steeds datzelfde roofdier van 250,000 jaar geleden en dat in ieder van ons.

    Alleen een kundige conditionering, opvoeding en of religie, wetten, straf en repressie beletten ons om net zo gewelddadig te worden als onze voorouders wanneer we daar zin toe hebben of wanneer we geïrriteerd worden door iets of iemand..

    Like

Reacties zijn gesloten.