Nederland: Oud-industrieel en -verzetsstrijder Henk van Gelderen uit Enschede overleden

Plaatje hierboven: Enschede 13 februari 2020 Henk Van Helderen met het patroon van de gele Jodenster.  Van de twee lappen met Jodensterren die de oorlog doorstonden, werd er eentje getoond voor de media. Daar, in textielfabriek De Nijverheid, werden ze in 1941 gedrukt [beeldbron: Tubantia]

Henk van Gelderen, een Nederlands-Joodse verzetsstrijder wiens textielfabriek werd gebruikt om gele Davidsterren te produceren voor de nazi’s, stierf op 98-jarige leeftijd. De krant De Stentor berichtte dinsdag over de dood van van Gelderen.

Hij was directeur van de NV Stoomweverij Nijverheid in de Nijverheidstraat te Enschede die werd opgericht in 1889 en in 1912 door zijn grootvader Marc L. van Gelderen werd overgenomen. Kort nadat de Duitsers in 1940 Nederland binnenvielen werd Van Gelderens fabriek werd beslag genomen door de Duitse bezettingsmacht en stond in de oorlog onder het bevel van een Duitse ‘Verwalter’, een bedrijfsleider.

Deze gaf opdracht om in één dag  569.355 Jodensterren te maken voor de ca. 140.000 joden in Nederland. De Nederlandse joden waren verplicht deze sterren te dragen. Elke jood moest 4 sterren hebben, die 4 cent per stuk kostten en waarvoor ze ook nog een distributiebon (textielpunt) in moesten leveren.

In een interview vertelde Van Gelderen hoe hij zich voelde over de arbeiders die voor de Duitsers gele sterren maakten met machines die hij had gekocht. Hij zei:

Wat hadden ze kunnen doen? De fabriek had een Duitse baas. Ze hebben de bestelling. Ze moesten eten. Als ze het niet hadden gedaan, hadden anderen het wel gedaan.

Vanaf april 1942 moesten de joden de Jodenster dragen, en in juni 1942 moesten ze allemaal hun fiets inleveren. In augustus moesten joden jonger dan 60 jaar zich aanmelden voor de werkkampen. Drie weken later werd er een razzia gehouden om achterblijvers op te pakken. In de nacht van 2-3 oktober werden zij per trein naar kamp Westerbork gebracht.

Van Gelderen ontdekte pas na de oorlog wat er was gebeurd in zijn fabriek. Hij maakte die ontdekking niet wereldkundig, zodat Loe de Jong bleef denken dat ze in het getto van Łódź waren gefabriceerd. Pas in 1997 ontdekte historicus Johannes Houwink ten Cate de werkelijke herkomst van de Nederlandse Jodensterren.

Henk van Gelderen, die na de oorlog directeur van de fabriek was, vond na de oorlog in een archief een soort proefdruk van de ster, met een precieze beschrijving van de stof en de verfstoffen die bewaard werden voor eventuele nabestellingen, maar dacht dat het voor onrust zou zorgen wanneer hij hiermee naar buiten zou komen.

Van Gelderen dook zelf onder in Amsterdam, nam een ​​valse identiteit aan en werkte samen met zijn zeven jaar oudere broer Matthieu voor de verzetsgroep Rolls Royce. Dat was een verzetscel die bekend stond om zijn hoogwaardige vervalsing van identiteits- en reisdocumenten voor de nazi’s.

Zijn oudere broer Matthieu werd door de nazi’s gearresteerd kort voordat Nederland door de geallieerden werd bevrijd. Met het allerlaatste transport werd hij naar het conecntratiekamp KZ Oranienburg vervoerd en vermoord.

Oranienburg in Brandenburg in het oosten van Duitsland, was het eerste KZ van de nazi’s en werd in maart 1933 gebouwd. In juli 1934 waren in het concentratiekamp Oranienburg in totaal ongeveer 3.000 mensen opgesloten.

Henk Van Gelderen kreeg  uit handen van burgemeester Van Veldhuizen in maart j.l. het ereburgerschap van Enschede.

In memoriam: Henk van Gelderen (1921-2020)


Bronnen:

♦ naar een artikel van Cnaan Miphshiz “Dutch-Jewish resistance fighter whose factory was used to make yellow stars dies at 98” van 31 juli 2020 op de site van The Jewish Telegraphic Agency (JTA)

♦ naar een artikel van Frank Timmers “Joodse textielfabrikant Henk van Gelderen kon drukken van Jodenster in Enschede relativeren” van 28 juli 2020 en een artikel van Teun Staal “Oud-textielfabrikant Henk van Gelderen (98) wordt ereburger Enschede” van 17 maart 2020 op de site van Tubantia

♦ naar een artikelEen kleine geschiedenis van Enschede; Deel 1: Enschede, een veranderende textielstad” van 10 februari 2014 op de site