25 jaar geleden: de redding door Israël van de Bergjoden van Tsjetsjenië

Plaatje hierboven: Links de moskee en rechts de Ashkenazi synagoge van Grozny, de hoofdstad van Tsjetsjenië. De prachtige synagoge met zijn koepelvormige toren werd gebouwd in 1900 maar werd in 1937 omgeturnd tot een muziekschool. In de jaren ’90 werd de synagoge compleet verwoest tijdens de Russisch-Tsjetsjeense burgeroorlog  [beeldbron: National Library of Israel]

De geschiedenis van de Joden in Grozny, de hoofdstad van de Tsjetsjeense Republiek in Rusland, is er één van vallen en opstaan. Grozny, gelegen aan de Rostov-Baku-spoorweg, is sinds 1893 een olieproducerend centrum.

Tot 1917 lag de stad buiten de Pale of Settlement, maar er bestond een gemeenschap van zogeheten Berg-Joden die in 1866 928 personen telde die 197 huizen bewoonden. De Pale of Settlement was het verplichte woongebied voor Joden in het Russische Rijk onder de Tsaren en dat woongebied bestond in het westelijk deel van Rusland van 1791 tot 1917.

In 1897 telde de Joodse bevolking 1.711 (11% van de totale bevolking), verdeeld in twee gemeenschappen: Bergjoden en Asjkenazis. In 1900 werd een in Oosterse stijl gebouwde synagoge geopend (plaatje bovenaan).

De gemeenschap kreeg het zwaar te verduren tijdens de burgeroorlog van 1918–21 die volgde op de Russische Revolutie van november 1917 en veel Joden verlieten de stad. In 1926 bleven er 1.274 over (1,7% van de bevolking), maar de Joodse bevolking groeide weer aan en telde in 1939 zowat 3.992 Joden (2,3% van het totaal).

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de Duitse opmars net gestopt in de zomer van 1942 vooraleer de nazi’s Grozny konden bereiken en de Joden van de stad bleven aldus het trieste lot bespaard van vernietiging in de nazi concentratie- en doodskampen.

Het aantal joden volgens de telling van 1959 bedroeg 4.981 in de steden van de toenmalige Autonome Socialistische Republiek Tsjetsjenië-Ingoesj; aangenomen mag worden dat de meerderheid in Grozny woonde. De enige synagoge die de ‘Tat’ -joden bedient, die in een joodse wijk wonen, werd in 1962 in beslag genomen. Tegen 1970 werd het aantal joden in Grozny geschat op ongeveer 10.000.

Plaatje hierboven: Grozny, juli 1995. Een laatste groep Joodse gezinnen werd door het Joodse Agentschap van Israël in een hotel ondergebracht in Tsjetsjenië in afwachting van hun repatriëring van Israël enkele uren later [beeldbron: screenshot YouTube]

Save the Jews of Chechnya!
Tijdens de Eerste Tsjetsjeense Oorlog tegen Rusland, die werd gestreden van 11 december 1994 tot 31 augustus 1996 verlieten bijna alle Joden het land. Voornamelijk naar Israël maar ook naar Rusland en het Westen.

Met behulp van zowel vliegtuigen als routes over land evacueerde Israël bijna alle Joden uit het door de burgeroorlog verscheurde Tsjetsjenië. Honderden verlieten de separatistische Russische republiek, de laatste tientallen te midden van hevige gevechten tussen Russische troepen en Tsjetsjeense rebellen.

De hoofdstad, Grozny, was het moeilijkste gebied om Joden te evacueren. De operatie werd gedurende meerdere maanden uitgevoerd onder de grootste geheimhouding. Israël paste andermaal konsekwent zijn ‘recht op terugkeer’ toe om de Tsjetsjeense joden en hun kinderen onderdak te bieden.

Vernieuwde hoop
Op 8 januari 2013 werd de eerste steen gelegd voor een nieuwe synagoge in Grozny die wordt gebouwd op de fundamenten van de oude Askhenazi-synagoge. Lid van de burgerkamer Aslambek Paskachev bezocht de site en vertelde dat

[..] de relaties tussen de Tsjetsjeense en joodse volkeren hebben een lange en zeer goede geschiedenis. Joden woonden in Grozny door de eeuwen heen, stuk voor stuk en in overeenstemming met andere bewoners.

In 1944 deporteerde de Russische geheime dienst – de NKVD – de hele Tsjetsjeense bevolking die de Bergjoden in Tsjetsjenië omringden en verhuisden andere etnische groepen naar hun huizen; Bergjoden weigerden meestal de huizen van gedeporteerde Tsjetsjenen in te nemen, terwijl er berichten zijn dat gedeporteerde Tsjetsjenen hun huizen aan Joden toevertrouwden om hen te beschermen.

Paskachev herinnerde zich dat in het midden van de 20ste eeuw in de loop van deportatie van volkeren naar Siberië, de Joden nooit de ‘nieuw vrijgekomen’ Tsjetsjeense huizen hadden ingenomen en hij benadrukte:

Joodse patriarchen regeerden aldus op deze manier. Deze mensen wisten wat het is om vervolgd te worden en ze wisten dat Tsjetsjenen terug zouden komen.

Tegenwoordig “heeft Tsjetsjenië geen joden meer“, aldus de website Gorskie, de officiële website van de Gemeenschap van  Bergjoden, die al eeuwen in de Kaukasus woont.

Of de Joden ook nog ooit zullen terugkomen naar Grozny is een andere kwestie … misschien om er de nieuwe synagoge te bezoeken?

Video: Rescue from Chechnya
The Spielberg Jewish Film Archive


Bronnen:

♦ naar een artikelIsrael Helps Jews Leave Chechnya” van 10 januari 1995 op de site van The Los Angeles Times

♦ naar een artikelGrozny Facelift Continues With New Synagogue” van 7 januari 2013 op de site van Radio Free Europe

Een gedachte over “25 jaar geleden: de redding door Israël van de Bergjoden van Tsjetsjenië

Reacties zijn gesloten.