Stalin’s mislukte utopie van een Joodse autonome staat in de Sovjet-Unie: Birobidjan

Tegenwoordig kan de Russisch-Joodse autonome regio Birobidjan alleen worden omschreven als een ‘sjtetl-themapark‘. Toen het echter eind jaren twintig werd gemaakt, was het bedoeld als een Joodse utopie maar het werd uiteindelijk een bitter smakende grap.

Na de Oktoberrevolutie van 1917 beweerden de bolsjewieken dat ze het hele Russische rijk zouden reconstrueren als een federatie van nationale autonomie. Zeker een ambitieus idee, maar het was een leninistische fantasie, vol lege retoriek en valse beloften. Toch, voordat het allemaal uit elkaar viel, werd besloten tot een bestemming voor een nieuwe Joodse autonome regio.

Het werd een kleine stad genaamd Birobidjan in het Verre Oosten in de buurt van de Russische grens met China. Birobidjan was gepland door de Zwitserse architect Hannes Meyer en werd opgericht in 1931. Het werd in 1934 het administratieve centrum van de Joodse autonome oblast en in 1937 kreeg het de status van stad. Met zijn 36.000 km² grootte werd Birobidjan op 28 maart 1928 door het Politburo goedgekeurd.

Dit idee kwam in de eerste plaats – zij het op een omweg – van Simon Dubnow, een vooraanstaand historicus en theoreticus over het Oost-Europese Jodendom. In zijn boek ‘Letters on Old and New Judaism’, dat hij aan het begin van de twintigste eeuw publiceerde, betoogde Dubnow dat joden in plaats van te assimileren, autonomie en zelfbestuur moesten ambiëren. In tegenstelling tot het Zionisme probeerde het autonomisme echter de normale attributen van een volledige staat te vermijden.

Dubnow’s visie op een zelfbesturende autonomie was een staat binnen een staat. Het zou geweld, het leger, de behoefte aan territoriale aanspraken en soevereiniteit vermijden. In plaats daarvan zou deze Joodse autonome regio zich in de eerste plaats concentreren op cultuur – in het bijzonder het seculiere jodendom.

Het was het concept van autonomie van Dubnow dat de basis legde, of in ieder geval de aanzet gaf tot het oorspronkelijke idee voor een experimentele joodse autonome regio die de bolsjewieken eind jaren twintig creëerden. De Sovjets hebben mogelijk de ideeën van Dubnow gebruikt om de creatie van Birobidzhan zelf tot stand te brengen. Echter de Wit-Russische schrijver op geen enkele manier heeft ingestemd met het idee van Birobidjan.

“Dubnow had geen nut voor de bolsjewieken, en hij geloofde zeker niet dat er iets goeds kon voortkomen uit het Sovjet-experiment voor de joden,” schreef Masha Gessen in haar boek “Where the Jews Aren’t: The Sad And Absurd Story of Birobidzhan, Russia’s Jewish Autonomous Region” (2016).

Plaatje hierboven: Birobidjan met links de Nieuwe Synagoge en rechts het Joods Cultureel Centrum ‘Frejd‘. Vooraan een beeld dat een Jood voorstelt die op de sjofar blaast [beeldbron: Flickr]

De eerste treinladingen met Joodse aankomsten – 504 gezinnen en 150 individuen – alleen al verdubbelden de bevolking van het gehucht, ‘dat op dat moment 237 huizen, één basisschool en één winkel telde.’ Toen de regen kwam, doorkruisten de bewoners gammele planken die in de modder waren gelegd.

De pioniers van de pioniers waren onversaagd en begonnen te leven van het hardscrabble-land, dat dunbevolkt was door voornamelijk nomadische Amoer-Kozakken en etnische Koreanen. Hun nieuwe woning bleek minder dan ideaal onroerend goed. Nauwelijks een land van melk en honing, hun Stalinistische Beloofde Land was heuvelachtig, rotsachtig en moerassig; Het was ook besmet met een verscheidenheid aan bloedzuigende insecten.

Het weer had ook beter kunnen zijn: het was bijtend koud in de winter, soms zinderend heet in de zomer. De allereerste zomeroverstromingen door hevige stortbuien spoelden de beginnende gewassen van de kolonisten weg, terwijl een miltvuurepidemie hun vee wegvaagde.

Het hielp niet dat maar weinigen van hen ooit eerder als boer hadden gewerkt. In de winter kwamen ze meestal uitgehongerd en ineengedoken, bibberend, rond dunne, geïmproviseerde haarden. Aan de zonnige kant, veronderstelt men, was hier een plaats waar joodse kolonisten door de rest van de wereld niet werden veroordeeld als neokolonialistische indringers.

Net als hun broeders in Palestina, hielden de joodse pioniers in Birobidjan stand – of in ieder geval degenen onder hen die niet snel terug vluchtten vanwaar ze waren gekomen. Ze richtten collectieve boerderijen op met namen als Valdheim (‘boshuis’ in het Jiddisch) en Jiddisch werd de officiële taal van de nieuwe oblast, trots weergegeven op straatnaamborden, gebruikt in overheidsgebouwen en onderwezen in scholen.

De snelgroeiende stad Birobidjan had al snel een Jiddische krant, een Jiddisch theater vernoemd naar Stalins joodse handlanger Lazar Kaganovich en een bibliotheek vernoemd naar de schrijver Sholem Aleichem. Alleen al in 1935 arriveerden 8000 nieuwe Joodse kolonisten, een verdubbeling van de lokale Joodse bevolking.

Na de oprichting van Israël in 1948, waaraan Stalin aanvankelijk vluchtige steun verleende in de hoop de Amerikaanse belangen in het Midden-Oosten te ondermijnen, werd de terreur weer thuis hervat. Verscheidene van de meer prominente joodse intellectuelen in Birobidjan werden omgedoopt tot ‘burgerlijke nationalisten’.

Plaatje hierboven: Het oude houten huis werd in 1947 een synagoge. Het staat elke dag op verschillende tijdstippen open voor parochianen en bezoekers [beeldbron: Ostblog]

Ironisch genoeg was de belangrijkste aanklacht tegen hen de bevordering van het Jiddisj ten koste van ‘de grote Russische taal van Lenin en Stalin’ (in de woorden van een aanklager), hoewel de adoptie van het Jiddisj in Birobidjan tot nu toe was aangemoedigd door Moskou. De verdachten werden gedood of veroordeeld tot dwangarbeid.

Zo ging het in de Alice in Wonderland-wereld van het Sovjet-communisme: de ene dag geprezen als pionier, de volgende dag geëxecuteerd als verrader. Tegelijkertijd werd elk Jiddisch-taalboek dat in zicht was verbrand. Op bevel van Stalin werden Jiddische theaters gesloten en werden Jiddishisten opgejaagd, vervolgd en vermoord.

Voortaan zouden alle Joden in Birobidjan Russisch moeten spreken, terwijl Joodse kinderen gedwongen werden een nieuwe Russische identiteit aan te nemen. Het antisemitisme onder niet-joodse inwoners nam toe. Aldus ontdaan van zijn Joodse identiteit en zijn pioniersgeest, zonk Birobidjan in middelmatigheid als slechts een andere afgelegen provincie – zelfs als Israël, een ware staat voor de Joden, maar een oneindig verguisde in Sovjetpropaganda – begon te bloeien.

Bij de dood van Stalin in 1953 was ‘Birobidjan slechts een schaduw van de illusie die het ooit was geweest”, vermoedt Gessen. Die schaduw is er nog steeds, hoe zwak ook. Tegenwoordig is Birobidzhan, ondanks zijn duidelijk joodse uiterlijk met zijn openbare menora en standbeelden van beroemde joden, waaronder Sholem Aleichem, de thuisbasis van minder dan 2000 joden.

Verlaagd van een piek van 30.000, een kwart van de bevolking in 1948, zijn ze er nu slechts goed voor 1 procent. Een handvol van hen bezoekt een synagoge die in een straat staat die nog steeds naar Lenin is genoemd, en de stad heeft nu zijn eigen rabbijn, een Lubavitcher Hasid van de Chabad-outreach-beweging.

Sommige lokale restaurants trekken Joodse toeristen aan door Joodse specialiteiten zoals gefilte vis en schnitzel te serveren. Dat laatste merkt Gessen echter op dat haar eigen bezoek aan een plaatselijk eetcafé met een joods thema ‘van varkensvlees bleek te zijn’. Misschien mag dat ons niet verbazen.

Vanaf het begin is Birobidjan altijd zo geweest: Joods aan de oppervlakte, maar niet op enige significante diepte. Het idee van joodse autonomie in het Russische Verre Oosten was altijd een mislukt experiment en niemand van ons zou om zijn dood moeten rouwen.

Plaatje hierboven: Een 7-armige menorah staat in het centrum van de stad Birobidjan, pal voor het administratieve centrum van de Joodse autonome regio in Oost-Rusland [beeldbron: Anna Yeroshenko/AFP]


Bronnen:

♦ naar een artikel van JP O’ Malley “Author opens the Pandora’s box of Russia’s curious autonomous Jewish ghost town” van 10 oktober 2016 op de site van The Times of Israel

♦ naar een artikel van Tibor Krausz “The failed Soviet project to build a Jewish homeland in the Russian Far East” van 17 december 2016 op de site van The Jerusalem Post

♦ naar een artikel van Marco Fieber “Birobidschan – Stalins ‘rotes Palästina’” van 28 juni 2015 op de site van Ostblog

♦ naar een artikelJewish Autonomous Oblast” en een artikelBirobidzhan” from Wikipedia, the free encyclopedia