Jodentransport Antwerpen 1943: ‘Een beeld zegt meer dan 1000 woorden’

Plaatje hierboven: Antwerpen, 18 februari 1943 (?), Plantin & Moretuslei nr. 54. Jodentransport in een open wagen naar de Dossin Kazerne te Mechelen waar ze zullen vastgehouden worden tot hun deportatie per trein naar het concentratiekamp Auschwitz in Polen; onderaan in origineel formaat [beeldbron: EOS]

In 1940 woonden er in België circa 70.000 Joden, van wie 46% met treinen gedeporteerd werd via de Dossinkazerne in Mechelen, België, en 5034 via het Franse Kamp Drancy nabij Parijs. Het Reichssicherheitshauptamt (RSHA) in Berlijn regelde het vorderen van de treinen bij de Belgische spoorwegen.

De chef van de Dossin-kazerne liet het transport ter plaatse organiseren en liet papieren konvooilijsten in drievoud opstellen. Eén konvooilijst was voor de politieofficier die het konvooi begeleidde, één was voor het kamp te Mechelen en een voor de BSD-dienst te Brussel.

Doordat de transportlijsten van Kamp Mechelen volledig zijn bewaard gebleven kon een volledig overzicht van de gedeporteerden worden opgesteld. Vanaf de zomer van 1942 tot de zomer 1944 verlieten achtentwintig treinkonvooien de Dossinkazerne en brachten zo 25.257 Joden en 351 Roma naar Oost-Europa. Hun bestemming was meestal Auschwitz.

Jodentransport
Uit een dossier van het naoorlogs militair gerecht kwam een beeld naar boven van unieke waarde. Jarenlang onderzoek linkt de foto aan de Jodendeportatie in België. Lange tijd golden foto’s van de Mechelse Dossin-kazerne als de enige beelden die de Jodendeportatie in België vastlegden.

Het unieke beeld komt uit een archief van het Auditoraat-generaal, het militair gerecht dat na de oorlog instaat voor de bestraffing van collaboratie. De foto zat in het strafdossier van Volksverwering, een in 1937 in Antwerpen opgerichte antisemitische organisatie die tijdens de bezetting actief aan de Jodenvervolging meewerkte.

Plaatje hierboven: Pamflet uitgegeven door de collaboratiegroep Volksverwering geleid door René Lambrichts, waarin wordt opgeroepen op om naar de antisemitische film ‘De Eeuwige Jood’ (Der Ewige Jude van Fritz Hippler) te gaan kijken die op 6 april 1941 werd vertoond in Cinema Rex. Na de oorlog werd Lambrichts tot levenslang veroordeeld. Vijf jaar later was hij alweer vrij [beeldbron: Cahiers des Mémoirs]

In België worden Joden in gesloten vrachtwagens naar Mechelen gedeporteerd. Maar voor de Joden die in Antwerpen worden opgepakt, dienen de Antwerpse gevangenis in de Begijnenstraat of het hoofdkwartier van de Sipo-SD (aanvankelijk gehuisvest in de Della Faillelaan en later overgebracht naar de Elisabethlei) vaak als tussenstop.

Voor de deportatie wordt het meest uiteenlopende vervoer gebruikt, zoals taxi’s en trams, waarin tegelijkertijd ook ‘gewone’, niet-Joodse passagiers plaatsnemen. Vooraleer ze naar Mechelen worden gebracht, gebeurt het vervoer van Joden in Antwerpen dus open en bloot. Daarom is het niet uitgesloten dat de deporteerders ook een open vrachtwagen gebruiken.

Herkenning
Na uitvergrotingen en vergelijkingen met andere foto’s, konden drie mensen met zekerheid worden herkend. Het gaat om de toen vijftienjarige, in Antwerpen geboren Pools-Joodse Esther Stein. Ze zit achteraan links in de vrachtwagen. Achter haar op de straatweg staat de man met de hoed en het papier in de hand.

Stein wordt op 18 februari 1943 – nog dezelfde dag van haar aanhouding? – samen met twintig andere gearresteerden naar de Dossin-kazerne in Mechelen gevoerd. Die hele maand lang was het koud, met gemiddelde temperaturen van 4 à 5 °C en een laagste temperatuur van 1,5 °C.

Stein woont in de Arendstraat 3, een straat gelegen in de druk door Joden bewoonde zevende Wijk nabij het Centraal Station. Het gaat hoofdzakelijk om arme, uit Polen afkomstige Joden. Na Steins aanhouding maakt de vrachtwagen een tussenstop in de Plantin en Moretuslei, waar fotograaf Rensing het beeld maakt.

Op 19 april 1943 wordt Stein met Konvooi XX gedeporteerd, onder nr. 735. Op 22 april komt ze aan in Birkenau, Auschwitz II, het vernietigingskamp. Ze heeft geluk: ze kan in Kommandos werken. Op 18 januari 1944 wordt ze overgebracht naar Auschwitz I, een concentratie- en werkkamp. Daarna gaat ze naar Ravensbrück in Duitsland, een kamp voor vrouwen, en Neustadt-Glewe, een buitenkamp van Ravensbrück.

Op 2 mei 1945 slagen Franse gevangenen erin haar te bevrijden. De persoon links naast Esther Stein – een vrouw met een hoedje – is mogelijk de 47-jarige Pools-Joodse Ester Weisz uit de Provinciestraat. Zij wordt eveneens met Konvooi XX gedeporteerd, onder nr. 733. Ze komt nooit meer terug.

Ook twee mannen van het trio links achter de vrachtwagen konden worden geïdentificeerd. Het gaat van links naar rechts om Erich Holm en Karl Vierk. Holm (‘een grote rosse met sproeten’) is het hoofd van de Judenabteilung van de Antwerpse Sipo-SD. Vierk (‘de dikke Duitser, eerder klein van postuur’) is van 1942 tot maart 1943 zijn Duitse adjudant.

De man met de hoed en lijst is waarschijnlijk Gustaaf Vanniesbecq (‘een lange, steeds in gabardine gekleed met hoed’). Hij is een beruchte Antwerpse Jodenjager met een crimineel verleden. Al voor de oorlog profileert hij zich als een Vlaamse nazi en antisemiet van het eerste uur. Vanniesbecq is de vertrouwensman van Holm en werkt tijdens zijn jacht op Joden samen met Vierk, vaak vergezeld van Holm.

Momenteel is enkel huis nummer 54 nog bewaard gebleven, waar nu een designwinkel is gevestigd. De tramlijn is verdwenen, evenals de gaslantaarns. Op de plaats van de andere huizen staat nu het Provinciaal Sint-Godelieve-Instituut.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Lieven Saerens “Jodendeportatie in België: wat deze foto vertelt” van 2 maart 2018 op de site van EOS – Wetenschap

♦ naar een artikel van Lieven Saerens “Les milieux antisémites anversois. Portraits de ‘chasseurs de Juifs’ avant et durant la guerre” van december 2016 op de site van Cahiers de la Mémoirs Contemporaire

♦ naar een artikelTwintigste treinkonvooi” van Wikipedia, de vrije encyclopedie

2 gedachtes over “Jodentransport Antwerpen 1943: ‘Een beeld zegt meer dan 1000 woorden’

Reacties zijn gesloten.