Vaticaan opent de geheime archieven van de Zwarte Paus, aka Paus Pius XII en nuncio van Berlijn

Plaatje hierboven: Eugenio Pacelli als nuncio van Berlijn van 1917 tot 1929 in Duitsland. Pacelli werd in 1939 (tot aan zijn dood in 1958) Paus van Rome aka Pius XII, en werd ook de ‘Zwarte Paus’ genoemd omwille van zijn sympathie voor de nazi’s en werd ook wel de ‘Zwijgende Paus’ omtrent zijn akelig verdacht ‘zwijgen toen de Joden werden vermoord’…

Het Vaticaan heeft op maandag 2 maart ’20 de archieven ontsloten van de meest omstreden paus van de geschiedenis en werpt mogelijk een licht op waarom Pius XII bleef zwijgen tijdens de uitroeiing van zes miljoen Joden tijdens de Holocaust. Tweehonderd onderzoekers hebben al toegang gevraagd tot de berg documenten, beschikbaar gesteld na een inventarisatie die meer dan 14 jaar duurde voordat de archivarissen van de Heilige Stoel voltooid waren.

De bekroonde Duitse religieuze historicus Hubert Wolf maakte op maandag zijn opwachting in Rome, gewapend met zes assistenten en twee jaar financiering, om documenten van het ‘privé-secretariaat’ van de overleden paus te gaan verkennen. Wolf, een specialist in de relatie van Pius XII met de nazi’s, is benieuwd naar de aantekeningen van zijn 70 ambassadeurs – de ogen en oren van de paus tijdens zijn tijd als hoofd van de katholieke kerk tussen 1939 en zijn dood in 1958.

Er moet ook verslagen zijn van dringende oproepen voor hulp van Joodse organisaties, evenals zijn communicatie met wijlen de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt.  De ontsloten archieven bestrijken bovendien een tijdperk na de Tweede Wereldoorlog, waarin schrijvers werden gecensureerd en sommige priesters op jacht gingen naar vermoedelijke communistische sympathieën.

Het Vaticaan publiceerde voor het eerst de essentie van de Holocaust vier decennia geleden, een 11-volume werk samengesteld door jezuïeten. Maar er ontbreken nog enkele cruciale stukken, waaronder de antwoorden van de paus op notities en brieven – bijvoorbeeld die over nazi-gruwelen. De jezuïeten publiceerden al “documenten die de paus ontving over de concentratiekampen, maar we kregen nooit zijn antwoorden te zien”, zei Wolf in een interview. “Of ze bestaan ​​niet, of ze zijn in het Vaticaan,” vertelde hij AFP.

Historici hebben de 12 Duitse jaren van Eugenio Pacelli, de echte naam van de toekomstige paus, al onderzocht die hij gebruikte terwijl hij in Duitsland werd geplaatst als ambassadeur van de Heilige Stoel in 1917-1929. Daar was hij getuige van de opkomst van het nazisme en keerde daarna terug naar Rome om de rechterhand te worden van zijn voorganger Pius XI, gekozen in 1922.

Eugenio Pacelli, Nuncio van Berlijn
Veel informatie over Pius XII, die kardinaal Eugenio Pacelli was voordat hij het pausdom aannam, is afkomstig uit 30.000 delen van de archieven van Pius XI, waarvan het pausdom duurde van 1922 tot 1939. In 1930 werd Pacelli benoemd tot staatssecretaris, de nummer twee post binnen het Vaticaan.

Drie jaar later tekende hij een concordaat met Hitler’s Duitsland over de betrekkingen tussen de Duitse autoriteiten en de kerk. Deze archieven omvatten ook een groot deel van het lange verblijf van Pacelli in Duitsland van 1917 tot 1929 als de ‘Nuncio van Berlijn‘, of ambassadeur van de Heilige Stoel, tijdens de opkomst van Hitler.

Eerdere archieven hebben uitwisselingen onthuld waarin hij werd gewaarschuwd voor de uitroeiing van Europese Joden toen hij zelf de paus werd. “Er is geen twijfel dat de paus zich bewust was van de moord op Joden,” zei Wolf. “Wat ons echt interesseert, is toen hij er voor het eerst van hoorde, en toen hij die informatie geloofde.”

Op 24 december 1942 bracht Pius XII een van de meest besproken kerstradioberichten uit de geschiedenis. Begraven in zijn lange tekst was een verwijzing naar “honderdduizenden mensen die, zonder enige schuld van zichzelf en soms alleen vanwege hun nationaliteit of ras, gedoemd waren tot de dood of geleidelijke uitroeiing.”

Werd zijn boodschap – in het Italiaans verspreid en slechts één keer uitgezonden en die nooit expliciet de joden of nazi’s noemde – gehoord en begrepen door Duitse katholieken? “De enigen die het hoorden, waren de nazi’s,” zei Wolf en merkte op dat de radiogolven werden verstoord en ook dat de paus Duits had kunnen spreken – als hij de Duitse gelovigen echt had willen bereiken. “Na de oorlog zei Pius XII tegen een Britse ambassadeur:’ Ik was heel duidelijk. En de ambassadeur zal als antwoord zeggen: ‘Ik verstond u niet'”, zei de historicus.

De Zwijgende Paus
Degenen die opstaan ​​voor de verdediging van de paus merken op dat Pius XII een voormalige diplomaat was die getraind was in voorzichtigheid, erop uit was neutraal te blijven in tijden van oorlog, en bezorgd over de mogelijkheid om katholieken te beschermen tegen de zich ontvouwende verwoesting. Hij kon gewoon niet explicieter zijn, zeggen de supporters van Pius XII.

Dat de toenmalige paus weigerde om tussenbeide te komen blijkt uit een bijzonder belastende brief van hem die eveneens terug te vinden is in de Actes et Documents du Saint-Siège. Op 6 maart 1943 smeekte Konrad Preysing, de bisschop van Berlijn, hem om zijn stem te laten horen omdat men in die periode de laatste Joden uit de Duitse hoofdstad aan het afvoeren was naar de vernietigingskampen in het Oosten. De paus antwoordde op 30 april 1943 dat het een zaak van de plaatselijke bisschoppen was om zich hier eventueel over uit te spreken.

Wij laten aan de bisschoppen ter plaatse over om vast te stellen of en in welke mate de gevaren van represailles en drukmiddelen en misschien andere omstandigheden vanwege de lengte en het psychologische klimaat van de oorlog tot zelfbeheersing dwingen – ondanks het bestaan van redenen voor interventie – zodat wij een groter kwaad voorkomen.

Maar vooral het einde van de brief is ontluisterend:

Het spreekt vanzelf dat onze vaderlijke liefde en zorg vooral uitgaan naar niet-Arische of semi-Arische katholieken, kinderen van de kerk als alle anderen, die hun wereldse bestaan nu zien instorten en in grote geestelijke nood verkeren. In de huidige omstandigheden kunnen wij helaas geen effectievere hulp bieden dan door te bidden.

Pius XII was dus wel bereid om te ‘bidden’ voor de Joden die tot het katholicisme gedoopt waren, maar de anderen liet hij doelbewust in de steek. Heeft Pius XII dan helemaal gezwegen? Neen. Op het einde van de oorlog stuurde hij een telegram en een brief om de deportaties stop te zetten.

Dat was onder meer het geval op 25 juni 1944 toen hij de Hongaarse leider Horty vroeg om een einde te maken aan de talloze transporten van zijn Hongaarse landgenoten naar het Oosten (hij gebruikte ook hierin het woord ‘Joden’ niet), en met succes want Horty schortte de deportaties quasi onmiddellijk op. Waarom reageerde Pius XII niet vroeger?

Historici schatten dat de kerk tijdens de oorlog ongeveer 4.000 Joden in haar Romeinse instellingen verborg. “Nogal wat joden werden gered in kloosters,” vertelde David Kertzer, een Amerikaanse historicus die de Pulitzer Prize won voor een boek over het tijdperk, aan AFP. “Maar waarom werden ze vermoord door mensen die zichzelf als christenen beschouwden?

Voor Kertzer zijn de redenen achter het “zwijgen van de paus” cruciaal. “Hij was niet blij met massamoord. Hij leek van streek. Hij wist het tegen 1941,” zei Kertzer. En toch “heeft het woord ‘Jood’ nooit uitgesproken. Wolf, de Duitse historicus, voegde eraan toe dat Pius XII’ na de oorlog zeer teruggetrokken bleef en niets over de Holocaust zei. “Hij heeft ook nooit de oprichting van de staat Israël in 1948 erkend. Waarom niet?” vraagt ​​Wolf.

Plaatje hierboven: Keulen, 15 mei 1944. Vlaand’rens meest beruchte rooms-katholieke priester, Cyriel Verschaeve, ontvangt hier in volle oorlogstijd een eredoctoraat van de Universiteit van Keulen. Vanop de kansels in Vlaanderen zal hij onder de slogan ‘Rome of Moskou’ jonge Vlamingen oproepen om zich aan te sluiten bij de Duitse Waffen SS om tegen de geallieerde strijdkrachten te gaan vechten aan het Oostfront. [beeldbron]


Bronnen:

♦ naar een artikel van Catherine Marciano “Vatican opens archives on highly controversial Holocaust-era pope” van 2 maart 2020 en een artikelFour things to know about the archives of World War II-era Pope Pius XII” van 20 februari 2020 op de site van The Times of Israel

♦ naar een artikel van Dirk Verhofstadt “Pius XII zweeg toen de Joden werden vernietigd” van vrijdag 3 december 2010 op de site van Liberales

♦ naar een artikel van Judit Verstraete “Archief van omstreden paus Pius XII vanaf vandaag opengesteld: waarom veroordeelde paus de Holocaust niet?” van 2 maart 2020 op de site van VRT NWS

Een gedachte over “Vaticaan opent de geheime archieven van de Zwarte Paus, aka Paus Pius XII en nuncio van Berlijn

Reacties zijn gesloten.