Nederlands museum censureert werk van Edgar Degas om moslims niet te beledigen

Plaatje hierboven: Twee schilderijen van de impressionist Edgar Degas (1834-1917): “Ballet“, ook gekend als “l’Etoile” uit ca. 1876 en in het midden “Badende vrouw” met een pront bloot achterwerk uit een reeks naakten die Degas schilderde omstreeks 1886 en dat in januari werd aangekocht door het Van Gogh Museum in Amsterdam voor 6 miljoen euros. Laatste: affiche van 1938 in nazi-Duitsland ‘Entartete Kunst‘ (ontaarde kunst) [beeldbron:]

Ze zijn twee van de meest geliefde kunstenaars aller tijden: Edgar Degas, gevierd om zijn buitengewone vakmanschap en tedere, dynamische schilderijen van ballerina’s; En Vincent van Gogh, niet alleen aanbeden voor zijn tragische levensverhaal, maar ook voor zijn glinsterende doeken, die wereldberoemde beelden van sterrennachten en heldere zonnebloemen.

Nu vraagt ​​een museum gewijd aan het oeuvre van Van Gogh of het ‘gepast’ is in anno 2020 om een ​​tekening van Degas te exposeren. Voor alle zekerheid is het niet zomaar een tekening. De schets in kwestie toont een badende vrouw van achteren, haar derrière onthuld in al zijn vlees en glorie.

Het is ook een tekening die het Amsterdamse Van Gogh Museum vorig jaar op een veiling heeft gekocht voor de oogvergrotende prijs van $ 6 miljoen. Maar blijkbaar, zelfs voordat het werk de ‘Badende vrouw‘ werd aangekocht, is bekend dat een deel van een serie dat Van Gogh vooral bewonderde, museummedewerkers de kwestie bespraken of het te zien zou kunnen of moeten worden geplaatst.

Eerder deze maand constateerde de nieuwe directeur van het Van Gogh Museum, Emilie Gordenker, op de Nederlandse nationale televisie dat hoewel ze blij is dat het werk nu in het museum hangt, ze het belangrijk vindt om de vraag te beantwoorden “of vrouwelijke naakten geschikt zijn voor mensen van alle culturen.” Dit was, zoals iedereen onmiddellijk begreep, code, een subtiele manier om echt te vragen of naakten überhaupt moeten worden tentoongesteld in een museum in een stad waar toevallig veel moslims wonen.

Het is niet de eerste keer dat een dergelijke vraag is gesteld. In 2006 annuleerde een Berlijns operagebouw zijn uitvoering van ‘Idomeneo’ van Mozart uit bezorgdheid over het ‘onberekenbare veiligheidsrisico’ van een scène met de afgehakte hoofden van Mohammed, Jezus, Boeddha en Neptunus.

Een jaar later boog het Gemeentemuseum in Den Haag onder druk van moslimradicalen die het museum bedreigden als het foto’s toonde van de Iraanse kunststudent Soorah Hera die homomannen afbeeldde vermomd als Mohammed en zijn schoonzoon Ali. De werken werden uit de tentoonstelling verwijderd en Hera moest zich verbergen.

En na de doodsbedreigingen en moordpogingen tegen verschillende Europese cartoonisten die de profeet Mohammed hadden afgebeeld, een zonde in de islam, bestormden gewapende mannen de redactie van het Franse satirische tijdschrift Charlie Hebdo in januari 2015. Twaalf mensen werden gedood en 11 gewond bij de aanval.

Maar sinds het bloedbad van Charlie Hebdo zijn westerse culturele leiders minder bereid om een ​​compromis te sluiten over deze kwesties. Belangrijker nog, er is niets godslasterlijks aan de Degas-tekening, niets eraan om geradicaliseerde moslims in een gewelddadige woede te sturen. Het vormt geen ‘beveiligingsrisico’ voor het museum. Bovendien heeft geen enkele moslim of moslimgroep gedreigd om actie te ondernemen of zelfs maar enig ongemak met de tekening genoemd, althans niet in het openbaar, noch heeft het museum anders aangegeven.

Goed om weten: Ten tijde van de Dreyfus Affaire kozen veel leden van de artistieke avant-garde partij: Monet en Pissarro, met hun oude vriend en supporter Zola, waren Dreyfusard, of pro-Dreyfus, net als de jongere radicale kunstenaars Luce, Signac en Vallotton en de Amerikaanse Mary Cassatt; echter Cézanne, Rodin, Renoir èn Edgar Degas waren anti-Dreyfusard.

Geen van de voormalige impressionisten was echter zo vurig anti-Dreyfusard en, zo lijkt het, zo antisemitisch als Edgar Degas. Toen een model in de studio van Degas twijfelde of Dreyfus wel schuldig was, schreeuwde Degas tegen haar “je bent joods … je bent joods …” en beval haar om haar kleding aan te trekken en te vertrekken, hoewel hem werd verteld dat de vrouw eigenlijk protestants was .

Pissarro, die Degas “werk bleef bewonderen, noemde hem in een briefje aan Lucien ‘de woeste antisemiet’. Later vertelde hij zijn vriend Signac dat Degas en Renoir hem sinds de antisemitische incidenten van 1898 schuwden. Degas, op het hoogtepunt van de affaire, ging zelfs zo ver dat hij suggereerde dat het schilderij van Pissarro onwetend was; Toen hij eraan werd herinnerd dat hij ooit hoog had gedacht over het werk van zijn oude vriend, antwoordde hij: “Ja, maar dat was vóór de Dreyfus-affaire.”

Déjà vu: “Ontaarde Kunst” in het Derde Rijk
Oorspronkelijk komt deze term “gedegenereerde” uit de rassenleer van de nazi’s – in de euthanasie beweging van het Derde Rijk werd het gebruikt voor erfelijke ziektes en handicaps. De overdracht van het belang voor het culturele leven moet de zogenaamd inferieure aard van moderne “ontaarde kunst” aan de kaak stellen. 

Vooral het Duitse expressionisme kwam in het vizier van de nazi’s, in het bijzonder de kunstenaars collectief groep “Die Brücke” in Dresden  wer dhet slachtoffer met kunstenaars zoals Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel, Karl Schmidt-Rottluff, Max Pechstein en Emil Nolde. De Nieuwe Zakelijkheid van Otto Dix en het Bauhaus uit de tijd van de Weimarrepubliek wekte het ongenoegen van de nazi’s.

In 1938 werd een wet aangenomen voor de onteigening van musea die de verwijdering van dergelijke werken hadden geweigerd. De kunstenaars werden onderdrukt met het schilderen en tentoonstellen verboden, velen werden gevangen gezet of naar concentratiekampen gestuurd.

Bij het plaathe hierboven: Op 27 februari 1938 bezocht Joseph Goebbels de tentoonstelling in het ‘Haus der Kunst’ in München over ‘Entartete Kunst’. Links van de deur zien we twee werken van Emil Nolde, de expressionistische kunstenaar die in 1867 in het Nederlandse dorpje Nolde werd geboren als Emil Hansen. Emil Nolde studeerde bij Adolf Hölzel in Dachau en aan de Académie Julian in Parijs.

Terug in Duitsland groeide hij door zijn heftige kleurgebruik snel uit tot een avant-gardist met veel invloed op zijn jongere tijdgenoten. Nolde sloot zich in 1906 aan bij Die Brücke. Hij wordt gezien als een van de grote pioniers van het expressionisme in Duitsland. Nolde was een vroeg aanhanger van de NSDAP en antisemiet.

Hij bracht Joodse kunstenaars en handelaren in diskrediet, maar ook zijn werk werd niet geduld door de nationaalsocialisten. Op de propagandatentoonstelling over Entartete Kunst in München diende zijn kunst als voorbeeld van hoe het niet moest.

Emil Nolde mocht niet meer schilderen en exposeren. Emil Nolde trok zich terug in Seebüll en werkte in het geheim aan de serie ‘Ungemalte Bilder’; aquarellen en schetsen voor doeken die hij nooit zou schilderen. Nolde overleed in 1956.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Abigail R. Esman “Dutch museum mulls censoring Degas to avoid offending Muslims” van 18 februari 2020 op de site van Israel Hayom

♦ naar een artikel Linda Nochlin “Degas and the Dreyfus Affair: A portrait of the artist as an anti-Semite” van 4 januari 2019 op de site van The Tablet Magazine

♦ naar een artikel van Roelf Jan Duin “Directeur Van Gogh: past naakt nog in een museum? Is een tekening met vrouwelijk naakt geschikt voor mensen uit alle culturen, en moet een museum daar rekening mee houden?” van 10 februari 2020 op de site van Het Parool

♦ naar een artikel van Ruud van Capelleveen “Entartete Kunst van Emil Nolde” op de site van Cultuur Archief.nl

♦ naar een artikelDie Nazi-Kampagne gegen die Moderne” op de site van ORTF.at

Een gedachte over “Nederlands museum censureert werk van Edgar Degas om moslims niet te beledigen

Reacties zijn gesloten.