Vergeten helden: Het Joodse verzet en het dramatische lot van de Exodus 1947

Plaatje hierboven: Oktober 1947. Het Haganaschip Jewish State (de ‘Joodse Staat’) heeft aangelegd in de haven van Haïfa, Israël, met duizenden overlevenden van de Holocaust aan boord. Britse soldaten verhinderen dat de Joden voet aan land zetten [beeldbron: Wikipedia]

Juli en augustus 2019 markeren de 72ste verjaardag van het schip Exodus 1947 (oorspronkelijk de President Warfield genoemd), misschien de meest dramatische poging na de Tweede Wereldoorlog om de Britse marineblokkade te doorbreken en overlevenden van de Holocaust naar het Brits Mandaat Palestina te brengen.

Het schip, met meer dan 4.500 overlevenden van de Holocaust aan boord, verliet de Franse haven van Sète op 11 juli 1947. Het werd onderschept door de Britten en na een vastberaden verzet werden zijn passagiers teruggestuurd naar Port-de-Bouc in Frankrijk op drie deportatie schepen.

De overlevenden weigerden de Franse kust te verlaten en bleven op de schepen onder moeilijke omstandigheden in de zware hitte van augustus. Ze werden uiteindelijk met geweld door de Britten afgeleid naar Hamburg, Duitsland – het land dat net zes miljoen van hun broeders had afgeslacht.

De affaire, die de wereld schokte, kreeg uitgebreide media-aandacht en is het onderwerp geweest van veel onderzoek en daaropvolgende creatieve inspanningen, waaronder romans en films. Er is veel om op te focussen: de Briha (clandestiene ontsnapping uit Europa naar Verplichte Palestina) beweging, de clandestiene immigratie (Aliya Bet) beweging, de overlevenden zelf, de afgezanten uit het Land Israël en de bemanning van het schip. Er is ook veel geschreven over de politieke omstandigheden rond de affaire en de implicaties ervan met betrekking tot de strijd voor de oprichting van de staat Israël.

De Exodus 1947 van de Hagana

Al deze inspanningen zijn volkomen gepast. Het is echter betreurenswaardig – en historisch niet te rechtvaardigen – dat de grote betrokkenheid van de helden van het Franse joodse verzet vrijwel geheel ontbreekt in de vele publicaties en herdenkingsplechtigheden met betrekking tot de Exodus-affaire en de bredere strijd voor de oprichting van Israël .

De Voodse Verzetsorganisatie in Frankrijk, waaronder onder meer Zionistische netwerken zoals het ‘Joodse Legioen’ en de ‘Zionistische Jeugdbeweging’, namen deel aan de redding van tienduizenden Joden in Frankrijk tijdens de nazi-bezetting door de fabricage van vervalste documenten, het verbergen van kinderen en volwassenen en het smokkelen van konvooien naar Zwitserland en Spanje.

Aan het einde van de oorlog benoemde David Ben-Gurion Abraham Polonski (aka Monsieur Pol), °1913, Białystok, een leider van het Joodse verzet in Frankrijk, als commandant van de Hagana in Frankrijk en Noord-Afrika. De vrijwilligers die zich bij de organisatie voegden, meestal veteranen van het Joodse verzet, namen deel aan vele kritische activiteiten: de Briha; Clandestiene en legale immigratie; Het vervalsen van documenten; De overdracht van wapens aan de Yishuv; En het opzetten van communicatiesystemen, immigrantenkampen en militaire trainingskampen.

Een vrouwelijk lid van de Haganah

Zij hebben de afgezanten uit het Land Israël voorzien van geld, mankracht, certificaten, accommodatie en contacten met de Franse autoriteiten. Deze contacten waren vooral belangrijk omdat de Franse veiligheidsautoriteiten, gemotiveerd door menselijke overwegingen, vaak een oogje dichtknepen voor de ‘illegale’ immigratie van overlevenden van de Holocaust. Later maakten veel veteranen van het verzet aliya en namen deel aan de Onafhankelijkheidsoorlog.

Leden van de Hagana in Frankrijk en Noord-Afrika onder bevel van Polonski waren vanaf het begin betrokken bij de Exodus-operatie: ze vervalsten reisdocumenten, hielpen bij het transport van overlevenden naar de grens Straatsburg-Mulhouse, rekruteerden medische studenten, organiseerden de opvang van vluchtelingen door het Rode Kruis, en begeleidde de vluchtelingen op hun reis van de grensstations naar Marseille.

Leden van de Hagana in Frankrijk, onder leiding van Polonski, speelden ook een belangrijke rol bij het voorbereiden van accommodaties voor de vluchtelingen. Door gebruik te maken van hun contacten en steekpenningen te doen, wisten ze zelfs het obstakel van een staking van vrachtwagenchauffeurs in Marseille te overwinnen door de toestemming van hun leiders te verkrijgen om de vluchtelingen naar hun bestemming in Sète te vervoeren. Na de aankomst van de drie Britse deportatieschepen naar Port-de-Bouc met de Exodus-passagiers, hielp het team van Polonski bij het voorkomen dat de Britten de passagiers dwongen van boord te gaan

Het team volgde Britse agenten aan de kust, zocht hulp bij Franse vakbonden en leverde de overlevenden op de schepen. Gedurende de operatie zorgde een centraal communicatiesysteem, gestationeerd in Parijs, voor contact tussen alle actoren.

Het is een groot onrecht dat de enorme bijdrage van de veteranen van het Franse Joodse verzet aan de oprichting van de staat Israël bijna volledig is weggesneden uit het collectieve geheugen van Israël. Een mogelijke verklaring voor hun uitsluiting van het verhaal over de Exodus-affaire zou de neerbuigende houding van de afgezanten uit het Land Israël kunnen zijn en hun nadruk op hun eigen bijdrage. Het kan ook te maken hebben met de neiging van Joodse verzetsveteranen om hun naoorlogse activiteiten geheim te houden, wat velen van hen daarna nog jaren deden.

Dit onrecht moet worden gecorrigeerd. De bijdrage van het Franse Joodse verzet – niet alleen aan de Exodus-affaire, maar aan de schepping van Israël – verdient zijn plaats als een integraal onderdeel van het historische pantheon van Israël.

Plaatje hierboven: Het Haganahschip de SS Exodus 1947. In juli 1947 verliet een oude Amerikaanse rivierstomer – door de Joodse ondergrondse Haganah omgedoopt tot de SS Exodus 1947 – een haven in Frankrijk met een bonte verzameling van ca. 4.515 Joden, onder wie 1500 oorlogswezen, om naar Israël te varen. Maar de Britse Marine hield het schip tegen. Ze werden teruggebracht naar Frankrijk en vandaar verder naar Duitsland, waar ze in de omgeving van Hamburg opnieuw in kampen werden opgesloten.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Dr. Tsilla Hershco “Forgotten Heroes: The Jewish Resistance and Exodus 1947” van 12 augustus 2019 op de site van BESA