Hoe de 19de eeuwse pogroms in Rusland de eerste golf Joden naar Israël dreef – Deel 2

Op 13 maart 1881 werd de tsaar-‘bevrijder’ door een bom in stukken gescheurd, een aanslag maakte een plotseling einde aan het leven van Alexander II. Onder zijn opvolger, Alexander III, keerde het getij en kreeg de reactie wederom de overhand.

Enkele weken na de moord op de tsaar leek de hel losgebroken te zijn en begon er een golf van pogroms – dat is het Russische woord voor verwoesting – tegen de ongelukkige Joden. Dat deze “werden aangestookt door een of ander centraal orgaan, lijdt geen twijfel,” is het oordeel van Simon Dubnow, die lange tijd in St. Petersburg als historicus werkzaam was, “want zij kwamen vrijwel gelijktijdig in verschillende steden van Zuid-Rusland tot uitbarsting en verliepen overal, zowel wat de wandaden van het gepeupel als de werkeloosheid van de politie betreft, volgens hetzelfde schema.”

De vijftienduizend zielen tellende joodse bevolking van Jelisawetgrad (Elisavetgrad) in het gouvernement Kherson werd het eerst door deze gewelddaden geteisterd. Het verslag van een officiële commissie van onderzoek vertelt: “Op 16 april begonnen de onlusten om zeven uur ’s morgens opnieuw en sloegen met verbazingwekkende snelheid op de hele stad over. Winkeliers, kelners, handwerkslieden, koetsiers, bedienden uit herenhuizen, ordonnansen, soldaten, allen sloten zich bij de beweging aan.”

De stad bood een ongewone aanblik: de straten waren bedekt met dons uit kussens en kapotgeslagen meubels, de deuren en ramen van de huizen waren ingeslagen, een razend geworden menigte die zich naar alle zijden met geschreeuw en gejoel verspreidde, zette haar vernielingswerk voort … De troepen die waren ingezet om de orde te herstellen, hadden geen duidelijke instructies gekregen, zodat zij bij de bestorming door de menigte van een nog onbeschadigd huis in afwachting van de bevelen van hun commandanten besluiteloos bleven staan …

Tegen de avond namen de onlusten verder toe, omdat de stad inmiddels door boeren uit de omgeving was overstroomd, mensen die het op de joodse bezittingen hadden voorzien. Tegen deze plunderende benden traden … troepen en politie in het geheel niet op … ‘ Pas op 17 april maakten de troepen een einde aan deze razernij. De Joden waren door verschrikkelijke wandaden getroffen: velen waren vermoord, vrouwen waren verkracht, honderden huizen, werkplaatsen en synagogen waren verwoest, eigendommen ter waarde van meer dan twee miljoen roebel waren geroofd en vernietigd.

Het was nog slechts een begin. Bliksemsnel kwam het ook in andere steden tot pogroms: op 26 april in Kiew, de ‘moeder van de Russische steden’, kort daarop in bijna vijftig dorpen en gehuchten in de gouvernementen Kiew, Wolhynië en Podolië; in de eerste dagen van maart in de hoofdstad van Zuid-Rusland, in Odessa; begin juli in en rondom Peresjaslaw in het gouvernement Poltawa. Van Kiew tot aan de Krim weerklonk in de vlakten van de Oekraïne het verschrikkelijke ‘Dood aan de Joden!’ Bijna honderdzestig plaatsen in Zuid-Rusland werden door gewelddaden getroffen. In december 1881 kwam het in Warschau tot vervolgingen : vijftienhonderd vernielde joodse woningen, winkels en synagogen en een schade van vier miljoen roebel was het resultaat.

De berichten over deze gruwelijke gebeurtenissen verwekten in de westelijke wereld alom ontsteltenis. In Engeland liet de publieke opinie een zeer krachtig protest horen. De ‘Times’ beschreef in een reeks artikelen de verschrikkingen van de pogroms. In een grote bijeenkomst in Mansion House, de residentie van de Lord Mayor van Londen, waaraan geleerden, hooggeplaatste geestelijken en afgevaardigden deelnamen, verklaarde lord Shaftesbury dat er een beroep op de tsaar moest worden gedaan en men hem diende aan te sporen om voor de Joden in Rusland de rol te spelen van een Cyrus, maar niet die van een Antiochus Epiphanes’. De eerste minister Gladstone zei openlijk in het Lagerhuis: ‘Deze aangelegenheid moet leedwezen en afschuw inboezemen.’ In St. Petersburg protesteerde de Amerikaanse gezant bij de Russische regering in naam van de Verenigde Staten. Ook in New Vork kwam het tot een protestmeeting tegen de ‘middeleeuwse vervolgingen.”

In Rusland veroorzaakten de pogroms een paniek onder de joodse bevolking. De dodelijk verschrikte mensen zien nog slechts één uitweg uit hun ellende – de vlucht. In allerijl gevormde emigratiecommissies beginnen hun werkzaamheid. De schrik was evenwel te groot, bij duizenden en duizenden lieten velen alles in de steek, zonder de formele weg van de emigratie te bewandelen. Een onafzienbare stroom vluchtelingen golfde naar de grenzen van Rusland; bij de douaneposten naar de westerse wereld verdrongen zich weldra hele mensenmassa’s, in alle havens, in St. Petersburg in het noorden en in Odessa aan de Zwarte Zee krioelde het van de landverhuizers.

Er was een exodus begonnen van een omvang die alles in de schaduw stelde wat tot dusver in de joodse geschiedenis had plaatsgevonden. Zelfs de verdrijvingen uit Spanje en Portugal bleven hierbij ver achter. Toen zich in de loop van het volgende jaar nog geen enkele verandering ten goede liet zien, toen de beperkingen, vervolgingen en verdrijvingen nog steeds in aantal en omvang toenamen – in 1891 werden duizenden Joden uit Moskou en andere steden gedeporteerd, in 1898 zevenduizend uit het gouvernement Kiew verjaagd -, groeide ook het aantal mensen dat zich naar het buitenland spoedde. Gedurende drieëndertig jaar bleef de uittocht van joodse families voortduren. Nog voor de eeuw ten einde was, hadden bijna een miljoen Joden hun voormalig vaderland in Oost-Europa verlaten.

Geheel Europa is hier getuige van: in alle hoofdsteden van het Westen duiken hele scharen uitgehongerde, verpauperde gestalten op – van Stockholm tot aan Lissabon; men ziet ze zowel in Parijs als in Londen, in Berlijn en in Wenen. In Duitsland en in Oostenrijk ontmoeten zij een afwijzende houding. Deze beide landen in het hart van Europa, waarin het antisemitisme zijn propaganda heeft ontplooid, blijven koud. Noch de in de kranten gepubliceerde berichten over de pogroms, noch de aanblik van de jammerlijk verdreven mensen, brengen hierin verandering. In plaats van bereidheid om hulp te verlenen, is er een afwijzende houding, worden stemmen gehoord die alle verdere toelating uit het Oosten willen verbieden. De geboden van de naastenliefde schijnen, ook in kerkelijke kringen, volkomen vergeten te zijn.

Het grootste deel van de vluchtelingen vond in andere staten een nieuw vaderland. Velen scheepten zich vanuit Nederlandse, Belgische of Portugese havens in naar overzeese gebieden, naar Australië, Nieuw-Zeeland, Zuid-Afrika, Zuid-Amerika en vooral naar Canada. Een nog veel grotere stroom koos Engeland als doel. Alleen al in het East-end van Londen groeide het aantal joodse bewoners door deze immigratie van zevenenveertigduizend tot honderdvijftigduizend. De nieuwaangekomenen hielden zich voornamelijk bezig met het kleermakersbedrijf en voerden de nog maar pas uitgevonden naaimachine als rationeel produktiemiddel in. Londen, Leeds en Manchester werden middelpunten van deze moderne, grote industrie.

In geen staat liep het aantal immigranten evenwel zo snel op als in de Verenigde Staten van Amerika – waarheen zich de grootste stroom landverhuizers bewoog. De pogroms in Rusland van 1891-1892 triggerde ook de Eerste Alliyah, toen vele Russische Joden naar het Ottomaanse Palestina trokken waar uiteindelijk zo’n 15.000 tot 20.000 Russische Joden de eerste kolonieën zullen stichten zoals Petah Tikva en Rishon LeZion.

Russische Joodse immigratie naar de VS

VS, 1901. Onder het keizerlijke Russische wapenschild strijken traditioneel geklede Russische Joden, pakken in de hand, langs de kust van Europa terwijl ze over de oceaan uitkijken. Aan de overkant wachten op hen onder een Amerikaanse adelaar met een spandoek met de legende ‘Schuil ons in de schaduw van Je vleugels’ (Psalm 17: 8), hun Amerikaanse geliefden, wiens uitgestrekte armen tegelijkertijd wenken en hen verwelkomen in hun nieuwe thuis [beeldbron: Nieuwjaarskaart uit 1901/Wikipedia]


Bronnen:

♦ naar een artikel van Werner Keller “De pogroms in Rusland” in zijn boek “Und wurden zerstreut unter alle völker” uitgegeven in 1966 door Droemer/Knaur; ISBN-13: 978-3426044766

Advertenties

2 gedachtes over “Hoe de 19de eeuwse pogroms in Rusland de eerste golf Joden naar Israël dreef – Deel 2

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.