Ernstige situatie: de inspanning om de Joodse begraafplaatsen van Oost-Europa te redden

Het bewaren van het Joodse erfgoed in het Oosten in het zogeheten voormalige Vestigingsgebied (The Pale) waar Joden onder opeenvolgende Tsaristische regimes zich tot 1917 verplicht moesten vestigen, is geen eenvoudige opgave.

Het Zevende Miljoen
Duizenden oude Joodse begraafplaatsen van Russische Joden liggen hier verspreid, omgevallen zerken en graven compleet overgroeid met onkruid, struikgewas en bomen. Niemand die er nog naar omkijkt. Vooral omdat er geen Joden meer zijn. Hier hebben de Einsatzgruppen, de moordcommando’s van de SS, tijdens WOII lelijk huisgehouden.

Zoals bekend werden tijdens WOII door de nazi’s ca. 6 miljoen Joden uitgemoord. Maar niemand die weet hoeveel Joden zijn omgekomen in het Oosten. Hier geen gaskamers, kampen of getto’s. Joden werden met honderden tegelijk gewoon in greppels en grachten gedreven en met machinegeweren neergemaaid. Zand erover en weg. Verdwenen voor altijd.

Die massacre wordt ook wel Le Shoah des Balles genoemd, de Holocaust met kogels. Sommige onderzoekers zoals bv. pater Patrick Desbois spreken over een tot anderhalf miljoen Russische Joden die op die manier werden uitgemoord. Vandaar het Zevende Miljoen.

De nazi’s deden hun werk grondig. Bevolkingsregisters in de locale gemeentehuizen werden ter plekke vernietigd, verscheurd en of verbrand. De Joden moesten letterlijk gewist worden uit de geschiedenis van de mensheid.

Een van de weinige bronnen om te weten om wie en welke Joodse families het gaat zijn meestal Joodse begraafplaatsen, herdenkingsmonumenten die kort na de oorlog (of soms veel later) werden opgericht en de herinneringen van thans stokoude bewoners die het nog ‘allemaal gezien’ en meegemaakt hebben. Ze herinneren zich de Joden van toen nog erg goed en hoe ze werden vermoord.

Joodse begraafplaatsen
Maar de verdwenen Joodse gemeenschappen van het Oosten worden niet vergeten. Een organisatie die zich bekommerd om het behoud, restaureren en beschermen van de Joodse begraafplaatsen is European Jewish Cemeteries Initiative (ESJF), geleid door Philip Carmel, de CEO van ESJF, die sinds haar oprichting in 1915 in Centraal en Oost-Europa meer dan 100 begraafplaatsen heeft omheind met een ijzeren hek en beschermd.

Veel van deze begraafplaatsen zijn het doelwit geweest voor antisemitische vandalen. Bovendien worden de zerken van de begraafplaatsen vaak gebruikt voor de bouw van huizen van de locale bewoners of voor het verharden van wegen. De Joodse begraafplaatsen werden oorspronkelijk volgens de Joodse wet buiten de stadsgrenzen werden gebouwd, maar met het uitbreiden van de steden, zijn enkele van de begraafplaatsen nu het belangrijkste onroerend goed in het centrum van de stad.

Stormen en andere natuurlijke weerrampen kunnen eveneens schade aanrichten op deze oude begraafplaatsen. In andere gevallen graven lokale dorpelingen die niet genoeg ruimte hebben om hun doden te begraven, de lichamen op de Joodse begraafplaatsen weer op, dumpen ze elders op een stortplaats en gebruiken ze de ruimte om niet-Joodse doden te begraven. Dit alles is in gevaar indien de begraafplaatsen niet goed worden afgeschermd.

De ESJF schat dat er in totaal 8000 Joodse begraafplaatsen zijn die moeten worden omheind en beschermd. De organisatie wordt gefinancierd door zowel de Duitse overheid met een budget van één miljoen euro per jaar en via particuliere donaties. Philip Carmel zegt dat de financiering van Duitsland aanzienlijk is: “De begraafplaatsen zijn niet beschermd in Europa omdat er geen (Joodse) gemeenschappen (meer) zijn,” zei Carmel. “En de reden waarom er geen enkele gemeenschap (meer over) is, is omdat de nazi’s hen hebben uitgeroeid.”

Een grafsteen op de Joodse begraafplaats van Lubavitch
[beeldbron: ESJF]

Lubavitch begraafplaats
Een van die begraafplaatsen die onlangs werd omheind en beschermd is deze in Lubavitch, op zowat zes uren rijden aan de grens met Wit-Rusland. De begraafplaats in Lubavitch gaat minstens terug tot in de negentiende eeuw.

Het is de begraafplaats van twee Lubavitcher rebbe’s, bekend als de Tzemach Tzedek (Menachem Mendel Schneersohn, die stierf in 1866), en zijn opvolger Shmuel Schneersohn die stierf in 1882. In 1941 vermoordden nazi-militairen hier 483 Joden, waarbij ze in een nabijgelegen ravijn werden neergeschoten. Een Holocaustmonument op de site somt de namen op van 74 van de slachtoffers.

In veel opzichten is dit project in Lubavitch niet typerend voor het werk dat ESFJ doet. Het is de eerste begraafplaats in Rusland die is omheind. Misschien vanwege het sterke regime van Vladimir Poetin, die nauwe banden heeft met de opperrabbijn van Rusland, Rabbi Berel Lazar, zijn er maar een paar begraafplaatsen in Rusland ontheiligd.

In dit geval betaalde een particuliere donor, Joseph Papack, een zakenman uit New York, het werk. Hij schonk $ 100.000 voor het hek rond de begraafplaats en de poort. Hij woonde ook de inwijding bij. “Ik voel me hierdoor erg verbonden met mijn geschiedenis en ik ben er erg trots op,” vertelde Popack aan The Jerusalem Report. “Ik voel me verbonden met alle mensen hier. Ze leefden zo eenvoudig en hadden zo’n spiritualiteit.”

ESJF hoopt dat de publiciteit rondom het schermen van de begraafplaats Lubavitch zal leiden tot een groter bewustzijn van de noodzaak om meer begraafplaatsen in Midden- en Oost-Europa te herstellen vooraleer het te laat is. Voor velen in ESJF is het redden van deze begraafplaatsen een heilige missie.

“In alle bronnen staat duidelijk dat wij die leven niet kunnen overleven zonder dat de doden voor ons bidden. Ze bidden zelfs voor ons,” vertelde rabbijn Isaac Shapira, een zakenman en filantroop uit Tel Aviv, aan The Jerusalem Report. “De Talmoed zegt dat de rest van de ziel in de hemel van de rest van het lichaam afhankelijk is. Als we niet voor ze zorgen, zorgen ze niet voor ons.”

Ook in de organisatie ESJF zetelt de gematigde Israëlische beleidsmaker Yossi Beilin. Hij zei dat de ESFJ hoopt het hekwerk te voltooien voor 28 andere begraafplaatsen dit jaar in Wit-Rusland (net over de grens met Lubavitch), Oekraïne, Servië en de eerste begraafplaats in de Slowaakse Republiek.

Ze proberen tegelijkertijd op groepen begraafplaatsen in één gebied te werken, omdat veel van deze gebieden op afstand liggen en het brengen van de vereiste professionals vooraf plannen vereist. Tot nu toe heeft de organisatie 102 begraafplaatsen ‘gered’ in de Oekraïne, Polen, Tsjechië, Moldavië, Wit-Rusland en Servië.

Rabbijn Shapira zegt dat het vooral belangrijk is dat het project in Lubavitch vlak voor Rosj Hasjana wordt ingewijd. “God eindigt de Thora met de begrafenis van Moshe Rabbenu (Mozes, onze leraar). Het verzorgen van de begraafplaatsen en ervoor zorgen dat ze niet langer onderhevig zijn aan het risico van vernietiging is een heilige plicht voor elke Jood.”

Het Vestigingsgebied 1791-1917

Het Vestigingsgebied (in het Russisch chertá osédlosti) werd in 1791 opgericht door Tsarina Catharina II, aka Catharina de Grote, na verschillende mislukte pogingen van haar voorgangers, met name Tsarina Elizabeth Petrovna, om de Joden helemaal uit Rusland te verwijderen, tenzij ze zich bekeerden tot de Russische christen orthodoxie, de staatsgodsdienst. Het gebied lag ten westen van het Russische Rijk met verschillende grenzen dat bestond van 1791 tot 1917 (kaartje hieronder: geel ingekleurd), waarin de Joden verplicht moesten wonen. Daarbuiten was het wonen van Joden – permanent of tijdelijk – verboden of straffe des doodsOp zijn hoogtepunt telde het Vestigingsgebied, met inbegrip van de nieuwe Poolse en Litouwse gebieden, een Joodse bevolking van meer dan vijf miljoen inwoners en vertegenwoordigde op dat moment het grootste deel (40 procent) van de Joodse bevolking ter wereld. Na de Oktober Revolutie van 1917 werd het Vestigingsgebied opgeheven.


Bronnen:

♦ naar een artikel van Linda Gradstein “Grave situation: The effort to save Eastern Europe’s Jewish cemeteries – European Jewish Cemeteries Initiative, ESJF, has restored more than 100 graveyards in central and eastern Europe since its creation in 2015” van 8 september 2018 op de site van The Jerusalem Post

♦ naar info en artikels “La Shoah par balles, fusillades en Ukraine” op de site van Mémorial de la Shoah Ukraine 1941-1944

♦ naar info en artikelsModern Jewish History: The Pale of Settlement” op de site van The Jewish Virtual Library (JVL)

♦ naar een artikel van David B. Green “This Day in Jewish History 1791: Catherine the Great Tells Jews Where They Can Live” van 23 december 2013 op de site van Haaretz

Advertenties

2 gedachtes over “Ernstige situatie: de inspanning om de Joodse begraafplaatsen van Oost-Europa te redden

  1. Voor de moderne jeugd is het verleden helemaal niet meer interessant, herdenkingen wijzen hier al op, dat de jeugd amper iets weet over het verleden.
    Een graf is iets wat met de jaren wordt vergeten, doden hoe verschrikkelijk zij ook aan hun einde kwamen, worden door de tijd die voorbij gaat, vergeten.
    De doden “eren” en bewaren in herinnering, zal door generaties daarna niet meer worden opgebracht.
    Dat is het gevolg van maatschappelijke veranderingen en geschiedenis niet kennen en belangrijk vinden.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.