Polen 50 jaar geleden: Communisten vs. Joden en de antisemitische campagne van 1968

Een nieuwe tentoonstelling opende vrijdag 9maart 2018 de deuren in de Poolse hoofdstad Warschau, waarin wordt bekeken hoe 1968, een jaar van jeugdige rebellie in een groot deel van Europa en Amerika, zich afspeelde achter het IJzeren Gordijn in Polen.

Plaatje hierboven: Warschau, maart 1968. De Poolse antisemitische campagne oonder het mom van anti-Zionisme van 1968-1972, die 20.000 Joden uit het land zal verdrijven, was een blaam voor het communistische Polen onder impuls van generaal en latere president Wojciech Jaruzelski [beeldbron: Encyclopedia]

In het Westen protesteerden jonge mensen tegen de Amerikaanse oorlog in Vietnam, imperialisme, seksisme en racisme, escalerende sociale conflicten die uiteindelijk voor velen revolutionaire verandering en emancipatie brachten. Maar in het communistische Oost-Europa werden verlangens naar vrijheid en openheid verpletterd, niet alleen in de Sovjet-geleide invasie van Tsjechoslowakije van 1968, maar ook door een hardleerse dictatoriale regime in Polen dat in de clinch ging tegen studenten die protesteerden tegen censuur en die de Joden vervolgde.

Het zou voor de Oost-Europeanen nog 21 jaar duren – tot 1989 – om eindelijk het afbrokkelen van de onderdrukkende regimes te vieren die de burgers bespioneerd hadden, hun reizen naar het Westen beperkten en hen velen jaren in armoede had gehouden.

De Poolse antisemitische campagne van maart 1968, die de helft van de Joden van het land veranderde in vluchtelingen die gedwongen werden hun leven in vreemde nieuwe landen te herbouwen, is het hoofdonderwerp van ‘Estranged: March ’68 and its Aftermath‘ (Pools: Obcy w domu. Wokół Marca ’68) in het POLIN Museum van de Geschiedenis van Poolse Joden.

De tentoonstelling begint met het presenteren van 1968 als een jaar van opstand, waarbij de naoorlogse generatie van babyboomers volwassen worden en in opstand komen tegen de beperkende sociale normen van hun ouders. Duitse jongeren eisten de-nazificatie, Spanjaarden protesteerden tegen het regime van Franco en zwarte Amerikanen waren op straat in Memphis, Tennessee, en eisten hun burgerrechten op.

“In Polen vochten ze voor democratisch socialisme, tegen communistische dictatuur,” zei Dariusz Stola, de directeur van het POLIN-museum. “Dus er was een wereldwijde ’68 – er was iets vergelijkbaars in de generatieopstand – maar de omstandigheden zorgden ervoor dat ze rebelleerden tegen verschillende dingen.” De tentoonstelling gaat dan over naar het complexe verhaal van de anti-Joodse vervolging, met anti-Zionisme als eerste gebruikt als een propaganda-instrument in 1967 toen Israël een verpletterende nederlaag toebracht aan de Arabische legers in de Zesdaagse Oorlog.

Aanvankelijk verwelkomde de Poolse samenleving de overwinning van Israël, een staat waarvan de oprichters en kolonisten veel Joden uit Polen hadden opgenomen. Een Pools gezegde in die tijd luidde: “Onze Joden verslaan de Arabieren van Rusland”, weerspiegelde het pro-Israëlische sentiment, evenals de vijandigheid tegenover de Sovjet-Unie, die het eigen communistische regime van Polen beheerste.

Vanaf dat moment begon het regime de Joden in Polen te beschouwen als een soort “vijfde kolonne”, dat wil zeggen als een groep die de natie van binnenuit bedreigde.

De antisemitische campagne werd in maart 1968 geïntensiveerd als reactie op studentenprotesten die verpletterd werden door de veiligheidstroepen. Ze gebruikten het feit dat sommige prominente studentenleiders uit Joodse gezinnen kwamen om de hele studentenbeweging in diskrediet te brengen. Het uiteindelijke resultaat was het massale vertrek van 13.000 Poolse joden, waaronder Holocaust-overlevenden, slechts 23 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog.

De tentoonstelling eindigt met citaten van hedendaagse haatdragende taal, waarvan sommige gericht tegen vluchtelingen, die gemakkelijk aanzien kunnen worden voor de taal die in 1968 werd gebruikt. “Het is een waarschuwing dat als we niet voorzichtig genoeg zijn, het opnieuw kan gebeuren,” zei Justyna Koszarska- Szulc, een van de curatoren.

In bittere ironie, een tentoonstelling die lang gepland was ter gelegenheid van het 50-jarig jubileum van maart, opent eindelijk nadat een nieuwe golf van antisemitisme eind januari losbarstte in Polen te midden van een geschil met Israël – de eerste grootschalige manifestatie van anti-Joodse vooroordelen in Polen sinds die dramatische dagen.

De nieuwe uitbarsting van antisemitisme heeft de Joodse gemeenschap in Polen, die in het democratische tijdperk groeide, in de steek gelaten en bang gemaakt voor wat de toekomst voor hen mogelijk nog in petto heeft.

Bezoekers verkennen een nieuwe tentoonstelling over een antisemitische campagne in Polen in 1968, de belangrijkste reactie van het toenmalige communistische regime op een studentenopstand in Warschau, Polen, vrijdag 9 maart 2018. De tentoonstelling loopt tot 24 september 2018 [beeldbron: AP/Czarek Sokolowski]

door Vanessa Gera


Bronnen:

♦ naar een artikel van Vanessa Gera “Exhibit explores persecution of Jews amid brutal response to 1968 Polish revolt” van 9 maart 2018 op de site van The Times of Israel

♦ Expositie in het POLIN Museum over de Geschiedenis van de Poolse Joden “Estranged. March ’68 and Its Aftermath” (Obcy w domu. Wokół Marca ’68) [klik hier]

Advertenties