Interview met Joshua Oppenheimer, met zijn docu ‘The Act of Killing’ genomineerd voor Oscars 2014

joshua

Op 16 januari 2014 werd de documentaire film  The Act of Killing van Joshua Oppenheimer genomineerd voor de Oscars 2014 in de categorie ‘Documentary Feature‘. De jaarlijkse Oscar uitreiking vindt plaats op 2 maart 2014 en zijn documentaire maakt een goede kans om die door iedereen zo begeerde Oscar in de wacht te slepen. Gisteren, 17 februari 2014, heb ik dan de documentaire voor het eerst helemaal bekeken en beelden van de Holocaust doemden meteen op voor mijn geest.

hugo3Hoewel het ene zich niet met het andere laat vergelijken is de individuele wreedaardigheid van de daders dat beslist wel. Met dit verschil dat de daders van de genocide van 1965 nooit gearresteerd noch gestraft werden en tot op vandaag als helden worden vereerd. Net zoals die Palestijnse massamoordenaars en terroristen die door Hamas en Al Fatah als helden werden verwelkomd toen Israël hen vroegtijdig vrijliet in het kader van het vredesproces. Maar er zijn nog meerdere parallellen te trekken.

Toch opvallend dat wanneer een handvol Palestijnen sneuvelen door toedoen van het IDF, de hele wereldbol meteen op stelten staat. Maar één miljoen Indonesiërs brutaal afgeslacht in de jaren 1960, wie herinnert zich dat nog? De genocides in Idi Amin’s Oeganda, Pol Pot en The Killing Fields in Cambodja, Darfoer, Srebrenica, Vietnam, de Armeense genocide, 130.000 Syriërs al omgebracht enz…. dat allemaal wèl maar genocide in Indonesië? Nou zeg!? Die kon ik me echt niet meer herinneren, en The Act of Killing was dan ook een hele onthutsende openbaring voor mij.

Hierna volgt een interview van Sheerly Avni voor The Jewish Daily Forward met de links progressieve Amerikaans-Joodse regisseur Joshua Oppenheimer dat ik voor u heb vertaald naar het Nederlands. Hierin vertelt hij over zijn film waarbij onvermijdelijk parallellen worden getrokken met de Holocaust. Voor wie deze schokkende documentaire The Act of Killing wil zien raad ik aan om die niet kort voor het slapengaan te bekijken, want anders doe je geen oog meer dicht.

De ontvlambare en veelgeprezen nieuwe documentaire The Act of Killing lijkt op het eerste gezicht misschien weinig verband te houden met de Joodse ervaring naast de achtergrond van zijn regisseur Joshua Oppenheimer. Zijn studieobjecten zijn veteranen van de bloedbaden in Indonesië in 1965-1966, waarbij 1.000.000 mannen, vrouwen en kinderen werden afgeslacht in de loop van een jaar na de door de Verenigde Staten gesteunde staatsgreep. De slachtoffers waren voornamelijk al dan niet vermeende ‘communisten’ en Chinese Indonesiërs. De rol die de CIA speelde in deze bloedige afrekening is nog steeds niet helemaal opgehelderd.

Om de film te maken, schuwden de 37-jarige Oppenheimer en zijn mede-regisseurs alle voorwendsels van objectieve storytelling en in plaats daarvan moedigden en sterkten zij hun studieobjecten aan om hun bloedigste herinneringen te beschrijven, ontwerpen en uit te voeren voor de camera. Zijn protagonisten ‘regisseerden’ hun mini-films met enthousiasme, en Oppenheimer’s film reproduceert zowel hun uiteindelijke visies en het schokkende proces waarbij ze verdraaid, geromantiseerd en bijwijlen direct geconfronteerd worden met de verschrikkingen van het verleden.

soeharto2De Indonesische dictator generaal Muhammed Soeharto, hier op de omslag van het weekblad Time van 15 juli 1966. Voor de Amerikanen werd hij aanzien als een ‘held’ die een miljoen al dan niet vermeende ‘communisten’ over de kling joeg.

De protagonisten zijn geen overlevenden van de bloedbaden, maar de moordenaars zèlf – de voormalige straatmisdadigers die aan straf ontsnapt zijn en thans een aantal van de rijkste en meest gevreesde mannen zijn in het land. De film richt zich vooral op Anwar Congo, een geniale Nelson Mandela look-alike die honderden, misschien wel duizenden, onschuldige burgers heeft afgeslacht met machetes, wurgpalen en soms zelfs met zijn blote handen. Congo houdt zowel van de VS als van de Amerikaanse gangster films waarop hij zijn afschrikwekkend personage modelleerde – vandaar zijn compleet en misschien misplaatst vertrouwen in de jonge Joodse filmmaker uit New Mexico.

Het resultaat is een vaak gruwelijke verkenning van kwade trouw en het menselijk vermogen tot ontkenning, vooral sinds Congo zijn verleden inkleedt in termen die hij heeft geleerd van Hollywood-films en de Amerikaanse propaganda. Een criticus noemde de documentaire ‘de meest verontrustende film over massamoord sinds ‘Shoah‘. De vergelijking met Claude Lanzmann’s meesterwerk is toepasselijk en niet alleen omdat het genocide en straffeloosheid als onderwerp heeft genoemd. Oppenheimer is de zoon van politieke activisten en academici en de kleinzoon van verschillende vertakkingen van slachtoffers en overlevenden. Hij sprak met The Jewish Daily Forward over het feit dat, hoewel zijn film een statement is over de gevolgen van de globalisering, het ook gezien kan worden als een ‘backdoor Holocaust-film.’

act-of-killing3Massamoordenaar en beul van de staat Anwar Congo (rechts) toont voor de camera zijn favoriete methode van moorden. Eerst het slachtoffer martelen en flink aftuigen en daarna wurgen met een staaldraad. Aldus werd het, volgens Congo, wat minder bloediger dan deze koudweg met een machete het hoofd afhakken, of simpelweg doodknuppelen of -slaan.

Sheerly Avni: “Act of Killing” groeide uit uw eerste film “The Globalisation Tapes,” over arbeiders in een Indonesische palmolieplantage. Veel van deze arbeiders hadden familieleden verloren tijdens de massamoorden, maar we horen hun stem niet als slachtoffers in “The Act of Killing”. Waarom heeft u ervoor gekozen om u te concentreren op de moordenaars?

Joshua Oppenheimer: Toen ik voor het eerst in Indonesië was om er “The Globalisation Tapes” te draaien met overlevenden van de genocide, voelde ik natuurlijk een echte band met hen en een verantwoordelijkheid om hun verhalen te documenteren. Maar toen ik daders tegenkwam die zo opschepperig en trots waren op hun vroegere daden, voelde ik dat hun verhaal het belangrijkste verhaal was dat ik kon volgen. Ik denk dat de traditie van documentaire films is dat over slachtoffers praten een goed gevoel geeft over onszelf en het feit ontkennen dat we veel dichter bij de daders staan dan we beseffen.

Zelfs als we zelf het slachtoffer zijn, of de nakomelingen van de slachtoffers?

Mijn vader komt uit Frankfurt en zijn moeder was uit Berlijn. En mijn opa’s familie kwam uit Duitsland vlak voordat Hitler aan de macht kwam, maar hij studeerde in de VS toen Hitler aan de macht kwam. Hij slaagde erin om een reis naar Duitsland te maken en hij kreeg mijn moeder en haar ouders uit het land. Ieder ander in de familie werd gedood. Mijn stiefmoeder verloor ook haar hele familie en ik ben ongeveer de helft van mijn jeugd opgegroeid bij mijn stiefmoeder. Dus dit was zeker de bepalende politieke en morele kwestie van mijn opvoeding: “Hoe stoppen we dit weer gebeurt” En met “nooit meer,” ik bedoel zonder het naïeve gevoel dat je gewoon kunt zeggen “nooit meer” en dat het op de een of andere wijze het magische “nooit meer opnieuw” gaat betekenen, zeker als de geschiedenis leert dat het opnieuw en opnieuw gebeurde.

act-of-killing5Tijdens de genocide in Indonesië in 1965 werden naar schatting 1 miljoen mensen vermoord. De daders werden nooit gearresteerd noch gestraft en worden tot op vandaag gevreesd en openlijk vereerd als helden.

“Nooit opnieuw” kan twee dingen betekenen – het kan betekenen “Nooit opniew, punt uit.” Of het kan betekenen “nooit meer meer voor ons.”

[Brabosh.com: en hier gaat Oppenheimer mijns inziens dan (héél veel) te kort door de bocht als het om Israël gaat…]

Ja, en dat is de tragedie van het Midden-Oosten. Het is uitgegroeid tot het “nooit meer voor ons.” Het is een grote schande voor mij, als Jood en als persoon, dat we een historische les, zoals de Holocaust hebben gehad en we er toch niet uit leren. Welke verhalen we onszelf als Joden ook vertellen maakte het acceptabel, maar drie jaar later, om dan daden van etnische zuivering te plegen? Dat is, het spijt me, wat de stichting van de staat Israël was.

Maar we moeten onszelf toch verdedigen tegenover onze vijanden?

Dat is hier precies het probleem. In uw vraag ingebed leeft dat idee van ‘ons’ en ‘hen.’ En zoals altijd, is het een ‘zij’ dat is een of andere manier om anders, apart, minderwaardig en daarom kunnen we hen aanvallen. Dat is het systeem van denken dat wij als mensen moeten overwinnen. De tragedie van ten minste een van de dominante verhalen waarmee we als Joden zelf gedacht hebben, na de Holocaust, is dit: Wij zijn slachtoffers en daarom denken we dat we het recht hebben om daders te zijn.

Het is onthutsend om te zien dat de daders in de film niet alleen nog steeds op vrije voeten lopen, maar in sommige gevallen het land besturen. Maar je hebt gezegd dat hoewel de moordenaars ontsnapt zijn aan het gerecht, zij niet ontsnapt zijn aan straf. Denkt u dat Anwar, bijvoorbeeld, heeft geleden onder zijn misdaden?

Anwar Congo heeft zich niet hoeven te verantwoorden voor de rechtbank, dat is waar. Maar hij is niet ongestraft weggekomen. Je ziet hoe hij en een aantal andere mannen worden achtervolgd. Anwar is tegen het einde van de film nog slechts een spook. Hij voelt zich niet enkel achtervolgd, hij is deels dood. En ik denk dat we meer zijn zoals Anwar dan we willen geloven. De kleding die we dragen wordt achtervolgd door de repressieve omstandigheden in de plaatsen waar ze werden gemaakt, die ze daar zo goedkoop en betaalbaar voor ons maken.

Alles – inclusief de computer waar ik tegen praat om dit interview op te nemen – wordt achtervolgd door de omstandigheden van de mensen die ze gemaakt hebben. Over de hele wereld zijn er mensen zoals Anwar die deze condities afdwingen. We zijn misschien niet zo dichtbij de slachting als Anwar, maar we nemen er aan deel.

De grote Indonesische schrijver Ariel Heryonto zegt dat “de essentie van echte staatsterreur is als mensen niet meer weten dat ze niet meer bang zijn.” En een van de meest krachtige reacties die we uit de film heb gehad is dat mensen naar ons toekomen en proberen om woorden te vinden om die ervaring te beschrijven. Ze gebruiken woorden als ‘vervreemding’, ‘eenzaamheid’, ‘verdriet’, ‘ontkoppeling’. Ze proberen een gevoel te beschrijven waarvan we niet eens meer weten dat we dat hebben.

door Sheerly Avni

Trailer: The Act of Killing (2012)


Bronnen:

  1. The Jewish Daily Forward:
    ♦ Filming the ‘Killing’ Fields – Joshua Oppenheimer on Making ‘The Act of Killing’; door Sheerly Avni [lezen]
Advertenties