Dat was het dan wat betreft de ‘Arabische Lente’ [Ayaan Hirsi Ali]

egypt-democracy2Alle begin is moeilijk…

Dat was het dan. In Caïro lijkt de geschiedenis een volledige, bloedige cirkel te hebben gemaakt. Eerst vulden de massa’s het Tahrirplein om het einde van een door de militairen gesteunde dictatuur te vragen. Dan, slechts twee jaren later, vullen de massa’s het Tahrirplein opnieuw en vragen om herstel van de militaire dictatuur. Nu, binnen weken na de coup die de democratisch gekozen regering van Mohammed Morsi opzij zette, is een bloedbad de nieuwe normaliteit in Caïro geworden.

Ayaan Hirsi AliIn 2011 leek Egypte een keerpunt bereikt te hebben – maar het eindigde met een draai van 360 graden. We zijn terug bij een “voorlopige” noodtoestand die mogelijk jaren kan duren. Echter in het Midden-Oosten als geheel – en mogelijk ook in Egypte – is het revolutionaire verhaal nog lang niet voorbij.

In Syrië krijgt de burgeroorlog een steeds meer sektarisch karakter. In Tunesië groeit het protest tegen een islamitische regering na nog een moordaanslag op een seculier politicus. In Libië neemt het geweld tussen rivaliserende milities toe. Dan is er ook nog Irak waar we autobommen en massale gevangenisuitbraken zien.

Jihadistisch geweld lijkt zich als een epidemie te verspreiden tot in Mali en Niger. Jemen is zo gevaarlijk geworden dat twee weken geleden Brittannië en de Verenigde Staten hun ambassades moesten evacueren en de hoofdstad Sanaa moesten verlaten.

Alleen in de rijke koninkrijken aan de Golf duurt een onrustige stabiliteit voort. Maar deze is zeer afhankelijk van de hoge olieprijs waarmee de verschillende dynastieën hun volkeren kunnen omkopen om rustig te blijven. Minder rijke monarchen, zoals de koning van Jordanië, vrezen voor hun troon.

De “Arabische Lente” was bedoeld om naar een meer democratische, politieke orde te leiden. In de Verenigde Staten verheugden conservatieven en progressieven zich allebei in het vooruitzicht van een nieuw Egypte gerund door “coole”, jonge Google-managers. Dit zou een “Twitter-revolutie” worden.

In plaats daarvan waren degenen die er voordeel uit haalden bebaarde islamisten die de sharia wilden opleggen. Eén islamistische factie – de Moslim Broederschap – heeft mogelijk z’n kans schoon gezien om over Egypte te regeren. Maar anderen zitten nog op het vinkentouw.

De kans op een effectieve, westerse interventie om te helpen de Syrische dictator ten val te brengen is min of meer, juist vanwege de extreme, jihadistische groepen die de oorlog tegen president Bahar al-Assad hebben overgenomen, zeer klein geworden.

Osama bin Laden mag dan dood zijn, maar Al-Qaida is springlevend. Het was door het onderscheppen van een geheim bericht tussen Ayman al-Zawahiri, zijn leider, en Nasser al- Wuhayshi, leider van de in Jemen gevestigde tak (van Al-Qaida) op het Arabisch Schiereiland dat Amerika deed besluiten z’n diplomatische vestigingen in heel de regio te sluiten – een vernederende illustratie van zwakte door de supermacht die eens het Midden Oosten domineerde.

Wat ging er verkeerd?

De protesten, die misleidend de “Arabische Lente”werden genoemd, brachten meervoudige conflicten aan de oppervlakte tussen verschillende en elkaar soms overlappende groepen. In het begin ging het om conflicten rondom economische zaken en politieke vrijheden kwamen daarna. Jeugdwerkloosheid, voedselprijzen en de ongebreidelde corruptie; dit waren de grieven die leidden naar de val van de despoten in Tunesië, Egypte en Libië. Deze spelen nog steeds een rol.

In Caïro werden veel van dezelfde argumenten gebruikt tegen Morsi zoals ze voordien werden gebruikt tegen Hosni Moebarak. Maar nu zien we hoe complex en ingewikkeld gelaagd deze jonge samenlevingen zijn. Want drie andere vormen van conflict worden nu duidelijk zichtbaar.

De eerste draait om identiteit: Wie zijn we en hoe richten we onze samenleving in? Hier is de kloof die we zien tussen degenen die een Arabische , nationale identiteit zouden benadrukken en diegenen die een islamitische, religieuze identiteit belangrijker achten. Deze scheiding gaat terug naar de neergang van het Ottomaanse rijk.

Bedenk dat zelfs binnen deze groepen nog onderverdelingen zijn te maken. Sommige pan-Arabisten zijn liberaal, andere zijn socialisten en nog andere zijn schaamteloze militaristen. Sommigen zijn voor een strikte scheiding van kerk en staat, anderen zouden religieuze leiders en instituties enige controle toestaan. De pan-Arabisten zijn verenigd in hun poging de sharia toe te passen, maar verschillen van mening hoe snel en hoe letterlijk dit gedaan moet worden.

De tweede kloof is die tussen de stad en het platteland. Mensen in stedelijke gebieden hebben de neiging minder religieus en meer Westers te zijn. Plattelanders zijn meer conservatief en staan diep wantrouwend tegenover het Westen. Dit beeld wordt nog verder complex door hen die gevangen zitten tussen stad en platteland, in krottenwijken, die leven in de smerigheid met weinig vooruitzichten op werk en afhankelijk zijn van door de overheid gesubsidieerde brandstof en brood.

Het derde verschil dat nog voorafgaat aan deze nieuwe onrust is sektarisme, bovenal de regio overschrijdende rivaliteit tussen soennieten en sjiieten.

Gegeven de breedte en diepte van deze scheuren die lopen door de samenlevingen van het Midden-Oosten, is het verleidelijk te concluderen dat democratie hier wel moet falen. Vroeger of later, zo argumenteren nu de pessimisten, zullen de landen van de “Arabische Lente” teruggrijpen op de oude, strenge regering van “sterke mensen”.

Om aan de macht te blijven in deze “schaamteculturen”, zoals David Pryce-Jones meer dan 20 jaar geleden beschreef in “The Closed Circle”, lijkt het alsof een leider de meeste, zo niet alle, van de volgende strategieën moet combineren: hij moet zorgen voor een aura van angst en vrees, zonder meer de rivalen elimineren, vertrouwde vrienden benoemen om het leger en de geheime dienst te runnen, buitenlandse bondgenoten tot zijn voordeel gebruiken en – natuurlijk – overal bustes, portretten en standbeelden van zichzelf in elke openbare ruimte plaatsen. Sommige beschouwers verwonderen zich er over wanneer de de facto regeerder van Egypte daaraan zal voldoen.

Toch ben ik niet zo pessimistisch om een volledig herstel van de oude orde te verwachten. De “Arabische Lente” mag mogelijk gefaald hebben, maar in vele aspecten is de Arabische wereld onomkeerbaar veranderd.

Ten eerste: het tribalisme is niet zo sterk en samenhangend als het ooit was. Individuen binnen een stam of clan zijn andere verbintenissen aangegaan en kunnen traditionele vormen van autoriteit verwerpen op een manier die nog een generatie geleden ondenkbaar was. De gecombineerde factoren als verstedelijking, jonge demografie, ontheemden en emigratie zullen de stam- en de clanloyaliteit verder uithollen.

Ten tweede: de aantrekkingskracht van de radicale islam begint te tanen. Deze trend is onverwacht, want islamisten blijven een behoorlijke mate van populariteit bij de basis genieten. Echter, na wat de mensen hebben ervaren in landen waar islamisten aan de macht zijn gekomen – denk aan Ayatollah Khomeini’s Iran en de Taliban’s Afghanistan – is het niet langer vanzelfsprekend dat de sharia het antwoord is op alle problemen van de moderniteit. Dit vormt de sleutel tot de terugval van de islamisten die we in Egypte, Tunesië en elders hebben gezien. De islamisten worden in de oppositie en in de chaos gedreven en falen miserabel als ze regeren.

Ten derde verandert het effect van de globalisering de houdingen tegenover het Westen. Dankzij migratie en telecommunicatie zijn Arabieren in het bijzonder en moslims in het algemeen, fysiek en virtueel verbonden met Europa en de Verenigde Staten als nooit tevoren. Misschien keuren ze niet alles goed wat ze in het Westen zien, maar ze zien desalniettemin hoe westerse politieke instituties in vrijheid werken.

Ten vierde kan de opkomst van tot nu toe onderdrukte groepen niet worden teruggedraaid. Vrouwen, religieuze minderheden en zelfs homoseksuelen blijven in hoge mate kwetsbaar in het Midden-Oosten en Noord-Afrika. Maar zulke groepen verwerven macht door zich te organiseren. Als je een vrouw bent die verkracht is, dan ben je beter af bij een vrouwengroep dan bij jouw plaatselijke despoot. Het feminisme in Egypte is één van de onverwachte winnaars in de laatste drie jaar.

Tenslotte is de houding van Amerikanen en Europeanen veranderd. In het verleden begreep elke despoot die het zout in de pap waard was hoe zichzelf te presenteren als van vitaal belang voor westerse belangen. Hoe dan ook, dat is bijna voorbij. Regeerders die niet geloofwaardig hun legitimiteit kunnen bewijzen, kunnen er niet langer op rekenen door Washington, Londen of Parijs te worden ondersteund.

Zeer veelzeggend rekent het herstelde, militaire regime in Egypte op de Golfstaten, niet op de Verenigde Staten, om hem te financieren. Vorige donderdag onderbrak president Obama z’n vakantie om een speech te geven waarin hij gezamenlijke VS – Egyptische militaire manoeuvres annuleerde. De minderheid aan Amerikanen die de “Arabische Lente” nog iets kan schelen dringt er bij hem op aan verder te gaan. Maar zelfs als hij de hulp aan Egypte stopzet, zal dat niet veel verschil maken. De Saoedi´s en de Emiraten kunnen dat meer dan compenseren.

Betekenen nu al deze werkelijke veranderingen dat het Midden-Oosten op de rand staat van een glorieuze, nieuwe periode van vrijheid en welvaart?

Integendeel. De botsing tussen de traditionele tegenstellingen in de regio en deze nieuwe, ontwrichtende trends zullen allesbehalve vreedzaam verlopen. Ik kijk met angst en beven naar een langdurige periode van conflicten wanneer revolutionaire oorlogen met elkaar samenvallen en elkaar beïnvloeden. Alles wat we met enige zekerheid kunnen zeggen is dat er geen terugkeer naar vroegere dagen zal zijn.

Dit was inderdaad een keerpunt –zelfs als de Arabische wereld zich gekeerd heeft in een richting die weinig westerse commentatoren twee jaar geleden hebben verwacht.

door Ayaan Hirsi Ali


Bronnen:

  1. The Huffington Post:
    ♦ So Much for the Arab Spring; door Ayaan Hirsi Ali [lezen]
    ♦ vertaald uit het Engels door Vederso voor E.J. Bron als “Dat was het dan wat betreft de ‘Arabische Lente'” [lezen]

Een gedachte over “Dat was het dan wat betreft de ‘Arabische Lente’ [Ayaan Hirsi Ali]

Reacties zijn gesloten.