Het veranderende Midden-Oosten: Revolte tegen kunstmatige grenzen [Elizabeth Blade]

The Changing Middle East: Revolt Against Artificial Borders

door Elizabeth Blade [www.israeltoday.co.il]

vertaling: israeltoday.nl

1. Opstand tegen kunstmatige grenzen

De Arabische lente blijkt, naast een pro-democratische beweging, een opstand te worden tegen de grenzen in het Midden-Oosten, die na de Eerste Wereldoorlog kunstmatig werden gecreëerd door westerse mogendheden.

Enkele dagen geleden kondigde de Moslimbroederschap in Syrië aan, dat het zijn eigen militie zou oprichten, de ‘Gewapende Mannen van de Moslimbroederschap’, die onafhankelijk zou functioneren van het Vrije Syrische leger (FSA), de belangrijkste militaire beweging van de rebellen.

Hoewel ze zijn verenigd door een gemeenschappelijk doel, het omverwerpen van het Assad-regime, lijken de twee entiteiten verschillende geldschieters te hebben, die tegenstrijdige belangen nastreven. De FSA, voornamelijk bestaande uit overlopers en vertegenwoordigers van verschillende religieuze groepen, wordt gesteund door Saoedi-Arabië, terwijl de nieuwe groep wordt gefinancierd door Qatar, een land dat islamistische regimes promoot.

Het feit dat er conflicterende partijen betrokken zijn bij de burgeroorlog komt voor sommige experts niet als een verrassing. Ze wijzen er op, dat verdeeldheid binnen de oppositie het gevolg is van de etnische verscheidenheid in Syrië. ‘Syrië is een mengeling van etniciteiten, religies, talen en culturen, die allemaal op één plaats leven, waar alle groepen verwikkeld zijn in een concurrentiestrijd en proberen hun eigen belangen te behartigen’, zei Orit Perlov, onderzoekster bij het Institute of National Security Studies (INSS) gespecialiseerd in de Arabische staten.

Dit zelfde patroon geldt voor de rest van de Arabische wereld, waar verschillende etnische gemeenschappen en stammen zijn gedwongen hetzelfde grondgebied te delen, ondanks significante verschillen. Met de uitbarsting van omwentelingen die sinds eind 2010 het Midden-Oosten hebben geschud, zijn bewegingen zich gaan verzetten tegen de kunstmatig getrokken grenzen – bestaand sinds de Sykes-Picot-overeenkomst van 1916 – die het bestuur over de Arabische provincies van het ziekelijke Ottomaanse Rijk verdeelden tussen Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland na het einde van de Eerste Wereldoorlog.

Islamitisch Kalifaat
De woordvoerder van de Syrische Moslimbroederschap, Salim Zuhair, verklaarde in december 2011, dat de organisatie geïnteresseerd was in de herleving van het kalifaat en het creëren van een Staat voor alle Moslims van de regio. ‘Naar de hel met Syrië en Syrisch nationalisme’, zei hij volgens de Koerdische-Iraakse publicatie Kurdwatch. ‘Hoe is het moderne Syrië ontstaan? Het werd geschetst door Sykes en Picot … We erkennen deze overeenkomst niet’, voegde hij eraan toe.

Over dit onderwerp zei Reuven Paz, voormalig hoofd van de onderzoeksafdeling van Israëls Algemene Veiligheidsdienst, dat hij het eens is met Salim’s uitspraak: ‘hoewel de Arabische Lente was geïnspireerd door sociale ongelijkheid en wijdverbreide corruptie, werd deze ook veroorzaakt door de wens om de kunstmatige grenzen tussen staten op te heffen en een natuurlijker territoriale verdeling van het Midden-Oosten vast te stellen. “

Met zijn cruciaal strategische ligging diende het Midden-Oosten als een handig gebied voor de superkrachten voor het bevorderen van hun geopolitieke en economische belangen, waarbij weinig (of geen) aandacht werd geschonken aan de belangen, wensen of verschillen van de betreffende lokale gemeenschappen. ‘De grenzen waren gericht op het veiligstellen van de toegang van de wereldmachten tot de belangrijkste locaties, zoals het Suezkanaal, het huidige Iran en Irak, [die allemaal] leiden naar India, de voormalige Britse kolonie’, aldus Paz. Hij benadrukte ook, dat de westerse betrokkenheid bij de regio pas toenam na de ontdekking van indrukwekkende oliereserves, eerst in Perzië (1908) en daarna in Saoedi-Arabië (1938).

Maar door de regio op te delen schiepen de wereldmachten meestal falende Staten, verscheurd door eindeloze oorlogen en conflicten, redeneerde Paz. Elk van Israëls buren, bijvoorbeeld, heeft gespannen relaties met een andere Arabische Staat. Dit was onder andere het geval bij Jordanië en Saoedi-Arabië (naar aanleiding van koning Hoesseins pro-Saddam houding in 1991), Syrië en Irak (nadat Syrië de kant van Iran koos tijdens de Iraans-Iraakse oorlog), Libanon en Syrië (tijdens de Libanese burgeroorlog).

De situatie is nog verslechter door het ontbreken van nauwe economische betrekkingen, de expansionistische ambities van bepaalde regionale leiders, en frequente territoriale geschillen, waardoor de regio voortdurend in een staat van spanning en conflict is.

‘Hoewel er pogingen waren om de volken te verenigen onder allerlei ideologische concepten, waaronder socialisme, communisme, nationalisme, pan Arabisme, is dit allemaal mislukt – hoewel sterke legers en krachtige leiders (lees dictators) als verbindende elementen fungeerden’, meende Paz, en benadrukt dat alleen religie in staat was om een gevoel van eenheid en verbondenheid te brengen.

Maar in een pluralistische land zoals Syrië is religieuze eenheid onwaarschijnlijk. Van de 22,5 miljoen inwoners behoort 74 procent tot de Soennitische Moslims (waarvan ten minste 40 procent bij de Moslimbroederschap behoort);.andere Islamitische sekten zoals Druzen, Alevitische Moslims en Koerden vormen 16% van de bevolking, en Christenen van verschillende denominaties vormen 10 procent van de bevolking.

2. Syrië delen of bijeen houden?

Sommige Israëlische deskundigen geloven dat het eindresultaat van de Arabische lente een Midden-Oosten wordt met nieuwe grenzen. Sommige daarvan zullen goed en andere slecht zijn voor Israël. We gaan kijken naar een speculatieve kaart.

Toen we keken naar de rol van de religieuze verschillen bij het conflict dat in Syrië woedt, kwam Reuven Paz, voormalig hoofd van de onderzoeksafdeling van Israëls Algemene Veiligheidsdienst, met een opvallende voorspelling. ‘Als de overgang naar democratie en vrije verkiezingen uiteindelijk plaatsvindt in Syrië, zal er een splitsing volgen, zoals het geval was bij de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook’, zei hij. Dat geeft aan dat, als dit gebeurt, het waarschijnlijk is dat Alawistan, Koerdistan en dergelijke sektarische kantons worden gecreëerd.

Orit Perlov, onderzoekster bij het Institute of National Security Studies (INSS), had een andere mening. Zij stelde dat de splitsing kan plaatsvinden als president Assad de macht behoudt en de strijd voortsleept. ‘Omdat de president de controle over het land verliest, zijn de veiligheidsvoorzieningen uiteengevallen, wat leidt tot de natuurlijke verdeling van de Staat. In feite gebeurt dit al, en het proces zal alleen maar versnellen’, zei ze tegen Israel Today.

‘Verdeling van het land zou kunnen betekenen dat het Westen wordt ingenomen door Alevitische Moslims, het noorden door Koerden, het zuiden door Druzen en het centrum door Soennieten. Christenen zouden echter een probleem hebben, ze kiezen dus waarschijnlijk voor immigratie naar Libanon of blijven in Syrië, met behoud van beperkte rechten, zoals de Kopten in Egypte’, voegde ze eraan toe.

Wordt verwacht dat het Westen voordeel heeft van een dergelijke ontwikkeling? Perlov merkte op: ‘Gedeelde landen geven altijd hoofdpijn. Ze hebben niet één adres waar de verantwoording ligt, één overheidsorgaan dat alle problemen aanpakt, ze hebben ook niet één militaire macht, dus mensen zijn over het algemeen tegen delingen. Als ik naar de sociale media kijk, zie ik dat de meeste Arabieren Syrië niet verdeeld willen zien. Ik ben er zeker van dat de westerse machten hetzelfde standpunt hebben over deze kwestie ‘.

Er zijn echter mensen die stellen dat splitsing een ‘verdeel en heers-politiek’ mogelijk kan maken.

Op haar reis naar Tel-Aviv in 2006 introduceerde de voormalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice het concept van het ‘Nieuwe Midden-Oosten’. Maar de term was niet nieuw. De Israëlische president Shimon Peres, toen minister van Buitenlandse Zaken, schreef dertien jaar eerder een boek met deze titel. Ter stimulering van culturele, wetenschappelijke, politieke en economische banden tussen Israël en vooral de buurlanden, benadrukte Peres dat de regio slechts twee alternatieven had: Benelux of Joegoslavië, waarbij Peres de Arabieren een coöperatieve visie aanbood om het laatste (uiteenvallen) te voorkomen.

Rice’s versie van het Nieuwe Midden-Oosten was precies het tegenovergestelde. Volgens Global Research (CRG), een Canadese NGO die onafhankelijk onderzoek verricht, bestond de visie van het Amerikaanse buitenlandse beleid voor het Midden-Oosten uit het creëren van ‘een boog van instabiliteit, chaos en geweld, die zich uitstrekt van Libanon, Palestina en Syrië, tot Irak, de Perzische Golf, Iran, en de grenzen van Afghanistan met zijn NAVO-garnizoens’, om Washington dichter bij de grenzen van de voormalige Sovjetrepublieken van Centraal-Azië te brengen, bekend om hun strategische ligging en rijke energie-reserves.

Veranderen van de kaart van het Midden-Oosten
Het CRG-rapport verwees ook naar een relatief onbekende kaart, die sinds 2006 circuleert in Amerikaanse regeringskringen. In zijn artikel ‘Blood Borders: How a Better Middle East Would Look’ (Bloedgrenzen: Hoe een beter Midden-Oosten eruit zou zien), stelde luitenant-kolonel Ralph Peters, gepensioneerd hoofdofficier bij de US National War Academy, voor om de grenzen van het Midden-Oosten opnieuw te tekenen om de problemen van de regio op te lossen.

Het document werd gebruikt in een trainingsprogramma bij het NAVO Defense College voor hogere militaire officieren, en kreeg veel kritiek van landen waarvan gebied zou worden geannexeerd bij de uitvoering van de voorgestelde kaart. Een aantal van hen suggereerden zelfs dat het document plannen weergaf van het leger en de inlichtingendiensten van de VS.

Maar niet iedereen zag een complottheorie achter elke stap van Washington. Owen Alterman, een expert op gebied van Amerikaans buitenlands beleid bij het Institute for National Security Studies (INSS) in Tel Aviv, vertelde aan Israel Today, dat Washington alleen maar reageert op de voortdurend veranderende situatie door speciaal beleid te ontwerpen om de belangen van het land veilig te stellen, in plaats van gebeurtenissen te organiseren die regeringen ten val brengen. ‘De tijden dat grenzen van staten werden getrokken door buitenlandse mogendheden zijn voorbij. Washington zou de gelegenheid kunnen gebruiken om vijandige regimes te verzwakken en misschien zelfs enkele voorkeuren hebben voor wie deze strategische regio controleert, maar het zou geen van de recente ontwikkelingen orkestreren’, benadrukte hij.

De expert legde ook uit dat de regering-Obama, wegens de grote belangen, ervoor kiest goede banden te onderhouden met alle spelers in de regio, uit angst dat de nieuwe machtscentra kunnen veranderen in meer regimes die vijandig staan tegenover de Amerikaanse belangen. ‘De publieke opinie is belangrijk voor de VS (vandaar de Amerikaanse steun voor de Moslimbroederschap in Egypte en voor de Syrische oppositie), maar het officiële buitenlandse beleid van de VS is dat Syrië verenigd moet blijven, omdat splitsen het land alleen maar de afgrond in zou duwen’, legde hij uit.

Alterman’s woorden weerklonken in de recente mededeling van de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken voor Europese en Euraziatische Zaken Philip Gordon, waarin staat dat Washington ‘ niet heeft anticipeert op de vorming van een autonome Koerdische regio in Syrië en separatisme niet heeft gesteund.’

Perlov was het hiermee eens en wees erop dat de VS nooit de voorkeur gaf aan splitsing. ‘Ze willen dan geen deling zien, maar de werkelijkheid is altijd sterker. Washington realiseert zich dat de splitsing mogelijk is, probeert zich aan te passen bij een dergelijk scenario, en voert besprekingen met partijen die nuttig kunnen blijken voor hun belangen’, legde ze uit.

Amerikaanse oliebelangen
Niettemin zeiden degenen die Washington beschuldigen van plannen om het Midden-Oosten in stukken te breken, dat de scherpe sancties, bedoeld om de strop om Assad’s nek van aan te trekken, in combinatie met miljoenen dollars gepompt in training, financiering en bewapening van de oppositie (rechtstreeks of via de regionale bondgenoten van de VS – iets dat het herhaaldelijk heeft ontkend), ontworpen zijn om Washingtons lucratieve olie-deals veilig te stellen.

De economisch onderzoeker en historicus William F. Engdahl (bekend om zijn harde standpunt ten aanzien van de betrokkenheid van Washington bij de gebeurtenissen van de Arabische Lente) sprak in maart, in zijn interview met de Moskouse nieuwszender RT, de beschuldiging uit dat ‘het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken en het Pentagon de kaart van het Midden-Oosten opnieuw tekenen …om de oliestromen naar landen zoals China te beheersen … ‘.

Vorige maand heeft inderdaad één van de grootste energiemaatschappijen van de VS, Chevron, een miljard dollar overeenkomst gesloten met de Koerdische regering van Irak, een trouwe bondgenoot van Amerika, voor het verkrijgen van een belang van 80% van de olieproductie-contracten van het gebied. In oktober kreeg een andere energiereus, ExxonMobil, toegang tot zes exploratieblokken op Koerdische grondgebied, wat de toorn wekte van van de Iraakse centrale overheid, die probeert om bedrijven te verbieden rechtstreeks zaken te doen met de semi-autonome regio.

Maar Alterman, die het onderwerp uitgebreid heeft bestudeerd, zei dat Washington probeert zijn energiebronnen te diversifiëren in plaats van de afhankelijkheid van de regio te vergroten. ‘De meeste Amerikaanse energie komt uit binnenlandse bronnen of van het westelijk halfrond. Aangezien Washington zijn best doet minder afhankelijk te worden van energieleveranties uit het Midden-Oosten, betwijfel ik of olie hier de centrale kwestie is’, vatte hij samen.

3. Gevolgen voor Israël van Assads val

Nu het Syrische regime vermoedelijk binnenkort zal vallen, zijn Israëlische deskundigen het erover eens dat er een gevaarlijke tijd voor ons ligt, maar dat Israël er veel baat bij kan hebben, als het de situatie goed aanpakt.

Wat moet Israël verwachten in deze voortdurend veranderende omgeving? Hierover lopen de meningen uiteen.

Reuven Paz, voormalig hoofd van de onderzoeksafdeling van Israëls Algemene Veiligheidsdienst: ‘Tot nu toe geloofden velen in het Israëlische establishment dat Assad een garantie was voor stabiliteit, want hij was degene die onze noordelijke grens de afgelopen veertig jaar rustig heeft gehouden: Nu is de situatie aan het veranderen en veel functionarissen zien hem graag vertrekken. In ieder geval is chaos niet goed voor Israël, omdat het niet beheersbaar is, je weet nooit wat het resultaat zal zijn’.

Wat betreft de mogelijke consequenties voor het gehele gebied, wees Paz er ook op, dat de val van Assad kan leiden tot verdere destabilisatie, en opstanden in Jordanië en Palestina kan veroorzaken, twee gebieden die tot nu toe relatief stabiel zijn gebleven. ‘De Joodse staat kan in een conflict worden betrokken als het regime [in Jordanië] wordt bedreigd’, zei hij. Paz verwees naar de gebeurtenissen van 1970, toen Israël bereid was om troepen te sturen naar Jordanië in een poging om de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie te verdrijven. Deze terreurbeweging had het plan om de (inmiddels overleden) koning Hussein af te zetten.

Orit Perlov, onderzoekster bij het Institute of National Security Studies (INSS), dacht hier anders over. ‘Wat er ook gebeurt, we moeten niet in paniek raken. De splitsing van Syrië is geen ramp voor Israël. Ik weet zeker dat we in staat zijn ons te verzoenen met Koerdistan en elke andere nieuwe staat die kan ontstaan. Elk scenario is beter dan Assad’, redeneerde ze.

Zij erkende ook, dat de verdrijving van de huidige regering een machtsvacuüm kan scheppen, dat gemakkelijk kan worden gevuld door vijandige elementen die gewelddadige grensoverschrijdende spanningen en criminaliteit kunnen bevorderen. ‘Er zijn gevaren, maar met de juiste aanpak van de crisis kan Israël alleen maar voordeel hebben van een nieuw regime in Syrië,’ concludeerde ze.

Er zijn historische precedenten van bloedige conflicten die werden opgelost door verdeling. Het uiteenvallen van Joegoslavië vanaf 1990 – een gebied met een geschiedenis van etnische conflicten – leidde tot de oprichting van verscheidene onafhankelijke landen, die overwegend in vrede met elkaar leven. Zal Syrië hetzelfde lot delen? Deskundigen vinden het nog te vroeg om dit te zeggen.