Theodor Herzl 115 jaar geleden: ‘Vandaag heb ik de Joodse staat opgericht’ [F. van den Brande]

Bazel, Zwitserland, 29 augustus 1897: Tussen 200 en 250 afgevaardigden afkomstig uit 24 landen namen deel aan het Eerste Zionistische Congres in Bazel, georganiseerd door de Zionistische Organisatie. Opgericht door Theodor Herzl, de stichter van het hedendaagse Zionisme, werd de organisatie de drijvende kracht naar de creatie van een Joodse staat in Palestina.

De notie ‘thuis’ of ‘hofstede’ voor het Joodse volk in Palestina werd aangenomen als basisprincipe van de Zionistische Organisatie. Niettegenstaande zullen de afgevaardigden hevige debatten voeren over de verwoording  van hun uiteindelijke verklaring en op het einde beslissen om niet de woorden ‘Joodse Staat’ te gebruiken, om niet Turkije, Rusland en de Europese machten voor het hoofd te stoten.

Het Congres eindigde op 3 september 1897. “Indien ik het Congres in Bazel moest samenvatten in woorden”, schreef Herzl in zijn dagboek,” dan zou het dit zijn: In Bazel heb ik de Joodse staat opgericht… Misschien binnen vijf jaar en zeker binnen de vijftig jaar, zal iedereen het weten.” Herzl had er niet ver naast gegokt. Minder dan 51 jaar later werd de Joodse staat opgericht op 14 mei 1948.

Theodor HERZL (1860-1904) tussen EUROPA en ZION

door Frans L. van den Brande
bron: Belgisch Israëlitisch Weekblad, nr 41, 7 mei 2004
(ingekort door Brabosh.com)

De honderdste verjaardag van Theodor Herzls dood was [in 2004] de gepaste gelegenheid om het leven en werk van deze complexe figuur opnieuw te belichten. Aan het einde van de 19de eeuw organiseerde hij het moderne zionisme en hij kan als een van de vaders van de Joodse staat gelden. Herzl, die in Wenen rechten studeerde, stond daar bekend als toneelschrijver en dandy. Hij was een tijdlang werkzaam als journalist in Parijs – waar hij het verslag schreef van het proces Dreyfus – waarna hij naar Wenen terugkeerde. Daar verdiepte hij zich in zijn journalistieke en schrijverstalenten.

Ook in Wenen, waar toen een burgemeester verkozen werd met duidelijk antisemitische gedragingen, begon hij zich te wijden aan de joodse politiek en droomde hij van een degelijke internationale politiek. Op een haast geniale manier ontwikkelde hij in een mum van tijd politiek-organisatorische en propagandamechanismen, die het verloop van de joodse geschiedenis van de 20ste eeuw, en tot vandaag, mede hebben bepaald.

Herzls naam is onafscheidelijk verbonden met het begrip zionisme. De laatste decennia van de 19de eeuw waren gekenmerkt door twee stromingen. Enerzijds de joden in continentaal Europa die, gesterkt door de idee van de haskala neigden tot een verregaande integratie, soms zelfs tot assimilatie in de hoofdzakelijk Duitse en Oostenrijks-Hongaarse maatschappij waar gefocust werd op de cultuur. Anderzijds stak een groeiend antisemitisme de kop op. Het proces Dreyfus in Frankrijk staat dan bij velen als het typevoorbeeld voor een kwalijke ontwikkeling, niet enkel in Frankrijk, maar ook in het anders zo multiculturele Wenen, waar Joden zich in de fin-de-siècletoestand anders allerbest thuis voelden.

Als eminent journalist, als dramaturg en als allround enthousiaste publicist schrok Herzl van wat hij op dat proces hoorde. Was hijzelf immers niet één van de zovele joden die aanvankelijk veel fiducie hadden in de integratie, ja zelfs assimilatie van de joden in  de mondaine Weense maatschappij? De nieuwe ontwikkelingen waren voor hem een keerpunt in¬ zijn toekomstvisie van het Joodse volk.

Voormalig ambassadeur van Israël in België, Avi Primor, sprak over de betekenis van Theodor Herzl voor verleden, heden en toekomst. Hij schuwde er niet voor het publiek te wijzen op het gevaar zich enkel door emoties te laten inpakken en  enkel naar hetzij verleden of toekomst te kijken. Omdat de toekomst onbekend is, komt ze bij sommigen als schrikaanjagend over: daarom verkiezen velen zich enkel knus te vermeien in het verleden.

In het geval Herzl roept het verleden anderzijds kritische vragen op: er is een voortdurende evolutie in interpretatie van zijn gedachtegoed, er rijzen steeds opnieuw vragen rond het wezen van Herzls zionisme. Kunnen we het dan over sommige punten wel eens zijn, vroeg Avi Primor zich af? Verwijzend naar een aantal referaten van het congres noemde hij enkele ankerpunten.

Ten eerste lanceerde Herzl en leidde hij de zionistische beweging. Dat besloeg een heel korte periode – van 1896 met de publicatie van Der Judenstaat, later van de roman Altneuland (1902) tot aan zijn dood in 1904 – maar dit was een fenomenale prestatie. Zijn lyrische uitspraak tijdens het eerste zionistisch congres in Bazel (1897) : “Vandaag heb ik de Joodse staat opgericht” werd later werkelijkheid.

Voorts was het meest essentiële in Herzls denken de democratische gedachte: die was in zijn tijd absoluut niet zo vanzelfsprekend, wellicht heeft hij die vooral gevonden in Frankrijk, en ook in zijn persoonlijk liberaal denken. Het huidige Israël is nog steeds de enige democratie temidden van een omringende wereld die er nog moet naar evolueren. Herzl heeft in theorie de kerngedachte van die democratie gelegd en uitgewerkt, ongeacht de “state of war” waarin het land noodgedwongen verkeert.

Een ander ankerpunt is dat Herzl, met de nieuwe staat die hij ideologisch en utopisch in gedachten had, vooral voor ogen had dat het (zijn) joodse volk voortaan zou leven in waardigheid. Hij zag in Europa – vooral in Rusland – een groeiend antisemitisme de kop opsteken, gebaseerd op ideeën als ras, veel minder op het aspect geloof.

Terwijl hij moest toegeven dat de emancipatie van de Joden in Europa mislukt was, droomde hij van een eigen staat, waar Joden, gelovig of niet, zich in vrijheid zouden mogen terugvinden. Natuurlijk was en is er tegenstand: Herzls ideeën verstoren in sommige middens de droom van een Messiaanse wereld, ja zelfs van de komst van de Messias.

Primor concludeerde met een vraag: waar staat de huidige staat Israël? Beantwoordt deze aan de gedachte van Herzl? Hij verwees opnieuw naar het boek Altneuland: volgens hem een Utopia, en visionair gesteld. Maar is een utopia niet voor elke mens de droom die hij steeds opnieuw moet trachten te verwezenlijken?

Was Herzl een naïeveling? Een utopist? Een dromer? Stond hij met zijn beide voeten wel in de werkelijkheid? Wat er ook van zij, hij werd voor de geschiedenis een grensoverschrijdende figuur. Hij wordt in alle encyclopedieën vermeld, en in het huidige Israël worden heel wat straten naar zijn naam vernoemd. Ook getalsmatig zijn er merkwaardige verbindingen. Hij sterft in 1904 op 44-jarige leeftijd; 44 jaar later wordt de staat Israël werkelijkheid.

Prof. Vivian Liska maakte bij haar afsluitende woorden voor de studiedriedaagse de opmerking: hoe velen van de heel jongere generatie kunnen zich bij deze naam Herzl iets of iemand voorstellen? Het wordt dringend tijd om ze eraan te herinneren dat de vorige generaties van hun families mee gestalte hebben gegeven aan de verwezenlijking van Herzls ideaal: de totstandkoming van een Judenstaat.

De tombe van Theodor Herzl, grondlegger van het Zionisme, in het Theodor Herzl Memorial Park in Jeruzalem, Israël.

Advertenties