Zweedse Raoul Wallenberg in eigen land niet bijster geliefd [Susanne Berger]

Raoul Wallenberg – Sweden’s Not-So-Favourite Son

door Susanne Berger [bron: The Local]

De Zweedse regering heeft aangekondigd dat het 2012 als officieel “Raoul Wallenberg Jaar” zal aanwijzen en de eer is meer dan verdiend. Geplande gebeurtenissen zullen de opmerkelijke moed die de Zweedse zakenman vertoonde, benadrukken toen hij in juli 1944, op éénendertigjarige leeftijd, een diplomatieke benoeming aanvaarde om naar Boedapest in Hongarije te reizen om de confrontatie aan te gaan met de wrede doodsmachinerie van de Nazi’s.

Tegen de tijd dat Wallenberg daar arriveerde waren reeds een vijfhonderdduizend Joden afkomstig van het Hongaarse platteland door de Nazi-machinerie verzwolgen en de rest van zo’n tweehonderdduizend Joden die in de hoofdstad waren achtergebleven stond hetzelfde lot te wachten. Gedreven door de gestage energie van de jonge Zweed, slaagde hij erin om via een uitgebreid netwerk van diplomatieke collega’s en andere helpers om duizenden Joden van Boedapest te redden.

Reeds tegen het einde van de oorlog had de reputatie van Wallenberg haar legendarische status bereikt. Echter, in januari 1945 werd de redder zelf een slachtoffer toen hij als gevangene in de Goelagkampen van Stalin verdween. Grotendeels aan zijn lot overgelaten door zijn geboorteland, leidde het beschamende gebrek aan inspanningen om hem te helpen, in 2001 tot een publieke verontschuldiging aan de familie van Wallenberg door de toenmalige Zweedse premier Göran Persson.

De verhouding van Zweden met wat toch zijn favoriete zoon had moeten zijn, is altijd erg ingewikkeld geweest. Voor zijn landgenoten is hij vaak een problematische held gebleken; iemand die wordt bewonderd, maar niet universeel geliefd. Terwijl de reputatie van Wallenberg in het buitenland gestaag toenam (hij is ereburger van de V.S., Canada en Israël), wijdde Zweden tot 1997 geen officieel gedenkteken om hem aldus de nodige eer te betonen. Zoals kon verwacht worden, zal de herdenking van 2012 opnieuw worden aangepast en grotendeels bestemd zijn voor het buitenlandse publiek.

“Het officiële Raoul Wallenberg Jaar dient hoofdzakelijk om hem te gebruiken om Zweden in het buitenland te adverteren als een moreel hoogstaand land,” zegt kunsthistoricus Tanja Schult die Wallenberg als cultureel symbool heeft bestudeerd. “Maar het verduistert het feit dat de werkelijke kwaliteiten van Wallenberg – onafhankelijk, gewetensvolle gedreven actie – in schril contrast staan tot de officiële houding van Zweden ten aanzien van de Europese Joden, op zijn minst tot aan 1942/43, en een belangrijke bron van conflict vormde in zijn eigen land.”

Snel verder lezen KLIKKEN op–>>

Een speciale tentoonstelling die de verwezenlijkingen van Wallenberg in Boedapest belichtte, kon slechts één dag in Zweden vooraf worden bekeken – op 20 december 2011- alvorens op een internationale tournee te vertrekken.

De boodschap van Wallenberg die in confrontatie met haat, antisemitisme en volkerenmoord zou toch ook voor zijn geboorteland een bijzondere betekenis moeten hebben, waar een recent onderzoek aantoonde dat 26 procent van de jonge volwassenen in de leeftijd tussen 18 en 29 jaar er niet om zouden malen te moeten leven in een dictatuur.

Door exclusief te focussen op de honderdjarige geboortedag van Wallenberg als symbool van tolerantie, maken vele onderzoekers zich eveneens ongerust dat Zweden andermaal de complexe en controversiële vragen uit de weg gaat die verband blijven houden met het lot van Wallenberg. De vraag rijst dan: Waarom kan Zweden niet allebei doen? Zijn opmerkelijke erfenis eren en tezelfdertijd deze gouden kans met beide handen aannemen om de volledige waarheid over zijn verdwijning te achterhalen van zijn verdwijning nadat hij door de Sovjetkrachten op 17 januari 1945 werd gearresteerd?

De complexe houding van Zweden ten opzichte van Raoul Wallenberg is diep geworteld in de conformistische cultuur van het land. Van in het begin paste zijn levenswijze niet in de heldere sociale parameters die Zweden verkiest. Hij werd geboren als een Wallenberg maar opgevoed buiten de invloedrijke bankiersfamilie. Hij was een architect van opleiding maar werkte als zakenman. Hij was geen echte diplomaat, noch een echte spion en in die vele jaren nadat hij vermist raakte werd hij als waarschijnlijk overleden beschouwd of toch niet meer in leven zijnde. Het belangrijkste was, zoals elke andere visionair, dat hij niet bang was om de grenzen te tarten en de wetten te overtreden terwijl hij aan het werk was in Boedapest.

Toch blijft de vraag hangen waarom de Zweedse ambtenaren zo weinig sympathie voor Raoul Wallenberg vertoonden nadat hij was verdwenen. De politieke gevoeligheden en de onzekerheden die de opdracht van Wallenberg karakteriseerden (de Amerikaanse regering zat achter het grootste deel van het project en financierde het), evenals de chaotische omstandigheden die de directe naoorlogse periode kenmerkte, verklaren slechts gedeeltelijk de extreme passiviteit die Zweden aan de dag legde.

Eén van de redenen was blijkbaar dat hij als een officiële Zweedse vertegenwoordiger in Hongarije, Wallenberg ongelooflijk succesvol was geweest, terwijl dit succes in menig opzicht haast uitsluitend het talent van een individualistische verwezenlijking was. Het vormde totaal geen triomf voor de Zweedse diplomatie. In feite waren velen in het Zweedse Buitenland Kantoor van mening dat zowel de methodes als het gedrag van Wallenberg hoogst “on-diplomatisch” waren, in de letterlijke zin van het woord, en dat hij door zijn ongebreideld enthousiasme voor zichzelf en voor hen een crisis had veroorzaakt, die zij hem kwalijk namen te moeten oplossen.

Zweedse ambtenaren houden ervan om naar Wallenberg te verwijzen als een voorbeeld van een diplomaat die zowel een ongewoon medeleven alsmede de moed toonde om te handelen, maar zij zijn veel minder bereid om te erkennen dat het succes van Wallenberg een fundamentele tegenspraak belicht. Terwijl zijn officiële diplomatieke status ongetwijfeld Wallenberg toeliet om efficiënt te zijn, toont zijn correspondentie ook aan hoeveel hij tegen de vele bureaucratische regels aanschuurde die hem werden opgelegd.

Waar de Zweedse overheid behoedzaam optrad om de Duitse en de Hongaarse nazi autoriteiten niet voor het hoofd et stoten, trachtte Wallenberg voortdurend manieren te vinden om zijn reddingsinspanningen te maximaliseren. Van in het begin maakte Wallenberg duidelijk dat hij niet enkel individuen wilde beschermen die zaken deden met Zweden of er bloedverwanten hadden, maar hij was ook van plan het systeem te gebruiken en zijn collega’s aan te sporen om zoveel mogelijk mensen te redden.

“Naar mijn mening, zou het hulpproject moeten doorgaan op hoogste schaal”, schreef Wallenberg in het begin van juli 1944. Om dit te verwezenlijken, spoorde hij in augustus 1944 in scherpe bewoordingen het Zweedse Buitenland Kantoor aan om “om de geheiligde instelling van het voorlopige paspoort op te offeren en [ons] het volledige recht te verlenen hen uit te delen.” Aan zijn verzoek werd niet voldaan, waardoor hij gedwongen werd te vertrouwen op een alternatief document, de intussen beroemde “Schutzpass” [Beschermend Paspoort].

Dat zijn opdracht thuis niet de unanieme steun wegdroeg is te vinden in e vooruitziende waarschuwing die hem door zi vriend en handelspartner Kalman Lauer werd gegeven die hem vanuit Stockholm schreef: “Dankbaarheid voor uw werk mag u waarschijnlijk niet verwachten… Dus wees voorzichtig alvorens u zich in om het even welke avonturen stort.”

Lauer realiseerde dat, door de confrontatie aan te gaan met de vijand buiten – het nazisme, Wallenberg vroeg of laat ook te maken zou krijgen met obstakels in zijn eigen land. Met andere woorden, wat hem een held maakte in de ogen van de wereld, legde de thuis de ernstige zwakheden bloot, iets waar slechts weinig Zweedse ambtenaren zaten op te wachten.

Voormalig vice-minister Leif Leifland, die het onderzoek naar de verdwijning van Wallenberg in de jaren 1970 en begin van de jaren 1980 leidde, suggereerde dat één van de redenen waarom Wallenberg niet in Zweden wordt omhelst is dat heel wat leden van het diplomatieke korps zijn succes kwalijk namen. “Eerlijk gezegd,” vertelde Leifland, “Was Raoul Wallenberg was niet erg populair.”

Eén van de oorzaken was de diep gewortelde Duitse sympathie van het Buitenland Kantoor in oorlogstijd. Een andere reden was dat Wallenberg de reputatie van alle andere Zweedse diplomaten na de oorlog overschaduwde. “Overal waar zij gingen, om het even wat ze ook deden, ging de gesprekken altijd over Wallenberg en niet over de knappe en belangrijke dingen zij zelf deden,” zei Leifland. “Voor velen was dit moeilijk te verdragen.”

Jan Lundvik, de voormalige Zweedse ambassadeur in Hongarije, drukte het zelfs nog wat krasser uit in een interview met The Wall Street Journal in 2009. “Zij wilden hem niet meer terug [hebben],” vertelde Kundvik aan de krant.

Vandaar dat het goed om zien is dat de Zweedse regering ten aanzien van Wallenberg een inhaalbeweging doet en zijn lang achtergebleven appreciatie zal tonen. Maar waarom dan een belangrijk deel van het persoonlijke levensverhaal van Raoul Wallenberg weglaten, als slachtoffer van het totalitarisme tijdens de Koude Oorlog? Waarom niet eisen dat recht uiteindelijk is geschied als een zaak van principes?

Vooral nu, sinds nieuwe informatie is opgedoken die suggereert dat de kwestie inderdaad kan opgelost worden en dat het eindelijk een bewezen zaak is dat het verkeerd was om de officiële Russische bewering in stand te houden dat Wallenberg op 17 juli 1947 overleden zou zijn in een gevangenis in Moskou ten gevolge van een hartaanval. Het thans verkregen bewijsmateriaal laat de mogelijkheid open dat hij na juli 1947 nog weken, maanden of zelfs jaren in Sovjet-gevangenschap heeft geleefd.

Waarom dringt de Zweedse Minister van Buitenlandse Zaken Carl Bildt, de officiële voorzitter van de Raoul Wallenberg Centennial, bij de Russische leiders niet stevig aan op volledige informatie, die gelogen hebben over een officiële Werkgroep aan het einde van 2001, in plaats van gedwee hen voor de zoveelste maal te verzoeken om “een open archief beleid” te voeren?

Hoe dan ook, de Zweedse terughoudende benadering dient als een geheugensteun dat, terwijl de Zweedse ambtenaren graag pretenderen de geest van Wallenberg levendig te houden, zij nog steeds een lange weg te gaan hebben om dat te concretiseren.


Susanne Berger is een Duitse historicus die in de Verenigde Staten woont en zwaar betrokken is in het onderzoek naar het leven van Raoul Wallenberg, de Zweedse diplomaat die de arrestaties van duizenden Hongaarse Joden hielp voorkomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Met dank aan Dr. Manfred Gerstenfeld voor de hint.

Brabosh.com heeft zich op 1 januari 2012 vrijwillig aangemeld in de herdenking van de 100ste geboortedag van Raoul Wallenberg. Tot zover verschenen in 2012 volgende artikels omtrent Wallenberg op Brabosh.com: