Over de ‘Kulturkampf’ tussen vrome en seculiere Joden in de staat Israël

“Sinds de oprichting van de staat in 1948 wordt Israël verscheurd door een diepgaand conflict tussen vromen en seculieren over de joodse identiteit van het land. Deze zogenaamde ‘Kulturkampf‘ heeft min of meer de vorm van een burgeroorlog aangenomen. Het gaat daarbij onder meer om het orthodoxe alleenrecht op zaken zoals het sluiten en ontbinden van huwelijken, het begraven en het uitvoeren van bekeringen, zaken die uiteindelijk voor een verregaande mate van ontwrichting van de Israëlische samenleving kunnen zorgen.

Veel seculiere Israëliërs proberen tegen elke prijs te voorkomen dat Israël in plaats van een ‘normale’ democratie een reactionaire theocratie zal worden waarin een absolute minderheid onevenredig veel invloed op het dagelijkse leven en de politiek kan uitoefenen. De polarisatie die hiervan het gevolg is, is in Israël zelf nadrukkelijk merkbaar in het leven van alledag, maar heeft in het buitenland nog nauwelijks de aandacht gekregen die de ernst ervan rechtvaardigt.” [Els van Diggele in haar boek uit 2000 “Een volk dat alleen woont.“]

Een volk dat alleen woont

door Els van Diggele [bron]

De strijd om de Joodse identiteit van de staat Israël
De verhouding tussen vrome en seculiere joden in een historisch perspectief

De meest ingrijpende verandering in de joodse geschiedenis heeft plaatsgevonden in het spirituele leven van het volk. Het heeft zich ontwikkeld van een geloofsgemeenschap in een pluralistische gemeenschap tot de onafhankelijke joodse staat Israël. Tijdens deze ontwikkeling (die begon tijdens de Haskala) veroorzaakten de joden die de naleving van de joodse wet verzuimden een crisis in de orthodoxie doordat ze tegelijkertijd verkondigden dat ze zich niet van het joodse volk wilden distantiëren. Deze  seculiere joden, die vóór de Haskala nauwelijks bestonden, vormden voor de orthodoxe jood een contradictio in terminis.

In de joodse gemeenschappen in de diaspora, waar geen ‘joodse’ overheid was om de problemen tussen joden onderling op te lossen, verzoende de orthodoxie zich tot op zekere hoogte met het pluralisme. In Palestina werd de dialoog tussen de vrome en seculiere joden onmogelijk gemaakt door de oude jisjoev. die zich terugtrok in een spirituele wereld uit angst voor vernieuwing. De spanningen escaleerden pas echt in de jonge staat Israël, toen tradities moesten worden ingepast in de voor de joden nieuwe realiteit van de joodse soevereine staat.

Eén van de taken van de politiek van die staat, waaraan de vromen wilden deelnemen uit angst anders hun vrome leven in de moderne samenleving niet te kunnen voortzetten, was juist het oplossen van het godsdienstprobleem, dat sinds het bestaan van de staat Israël dan ook altijd op de politieke agenda heeft gestaan. (Abramov merkte in dit verband op dat het jodendom het enige slachtoffer is van de verstrengeling van de godsdienst en de staat. Het jodendom is er volgens hem vanwege de politieke bemoeienis niet aan toegekomen zich te ontwikkelen tot een creatieve kracht in het spirituele leven van de joodse staat.)

De tolerantie en de intellectuele discussies uit de diaspora leken in Israël geheel te zijn verdwenen. De laatste jaren worden er in Israël weliswaar congressen georganiseerd die als doel hebben de vromen en de seculieren nader tot elkaar te brengen, maar dat er hier sprake is van een werkelijke toenadering en van wederzijds begrip kan niet worden gezegd.

Israël is een buitengewoon versnipperde en daardoor complexe maatschappij geworden, waarin traditionele gelovige en moderne niet-gelovige joden, vaak uit verschillende landen van herkomst, het met elkaar eens moeten worden over de joodse identiteit en over de joodse inhoud van de staat. Het is inmiddels duidelijk dat de eerder genoemde gemeenschappelijke factoren van weleer de kloven die er in de loop der jaren zijn ontstaan tussen de verschillende groepen joden onderling, niet kunnen dichten.

Snel verder lezen KLIKKEN op –>

Voor de (ultra- )orthodoxie is het uitgesloten dat Israël, het land van het joodse volk, wiens nationalisme een theologische dimensie heeft gekregen, ooit een normaal land zal worden. Met ‘normaal’ bedoelen zij een niet-joodse staat voor alle burgers waarin het geloof geen geprivilegieerde positie heeft. God heeft immers het volk uitverkoren uit alle volkeren en de godsdienst is door de unieke joodse geschiedenis een deel geworden van de structuur van de joodse staat. Scheiding van deze twee elementen zou dan ook indruisen tegen het unieke en particularistische karakter van de joodse identiteit. Hierbij realiseren veel vrome zionisten zich dat hun aloude slogan ‘het land van Israël, voor het volk van Israël, in overeenstemming met de Thora van Israël’ een onbereikbaar ideaal is: de halacha kan niet voorzien in de behoeften van een moderne staat.

De orthodoxen kunnen nog steeds zonder gewetensbezwaren deelnemen aan de Israëlische politiek, omdat er nog geen grondwet is. In de loop der jaren is er echter wel een aantal Basiswetten aangenomen waardoor er nog slechts vier van zulke wetten dienen te worden goedgekeurd om tot een constitutie te komen. Het moment waarop Israël een grondwet zou kunnen aannemen is dus dichterbij gekomen, maar door de samenstelling van de opeenvolgende regeringen zal de goedkeuring van deze vier resterende Basiswetten nog lange tijd op zich laten wachten.

De wet van God is volgens hen de eigenlijke basis voor een politieke partij en het is legitiem via zo’n politieke partij door democratisch handelen te streven naar het bereiken van godsdienstige doelen. Het is vanuit de orthodoxe optiek gezien ook gerechtvaardigd de dwingende kracht die er van de staat uitgaat te gebruiken om diezelfde staat een godsdienstige inhoud te geven. Het was juist vanwege de noodzaak van godsdienstige wetgeving en het bewaken van de Status Quo dat de vromen oorspronkelijk gingen deelnemen aan de politiek.

Hierin zijn ze min of meer geslaagd tot eind jaren zeventig. Abramov concludeerde in 1976 nog dat de positie van de Status Quo, die toen nog een nationaal doel diende, geen gevaar liep: ‘[ … ] de positie ervan voor de directe toekomst is veiliggesteld’ . Hij merkte tegelijkertijd op dat de orthodoxie in het algemeen een ‘ongemakkelijk gevoel’ bekroop omdat het op z’n minst pijnlijk was dat het nodig was te appelleren aan nationalistische sentimenten om een godsdienstig doel te bereiken. Voor hen betekende dit het begin van het einde van het traditionele jodendom.

De ultra-orthodoxie heeft vandaag de dag dan ook het gevoel door de seculiere zionisten van destijds te zijn verraden omdat dezen het traditionele jodendom in de nieuwe staat van meet af aan hebben verwaarloosd. Zij, de ultra-orthodoxen, hebben in de loop der jaren veel moeten opgeven van hun traditionele levensstijl om te kunnen overleven in Israël. De Status Quo is in de loop der jaren alleen maar uitgehold en dit gegeven geeft hun het gevoel een bedreigde minderheid te zijn geworden in hun eigen staat. Zij zijn het en niet de seculieren, die in de moderne staat Israël hebben verloren.

De moord op Yitzchak Rabin in november 1995 en de vergelijking van Meretz-leider Yossi Sarid met de bijbelse figuur Haman in april 2000 door rabbijn Ovadia Yossef, geven uitdrukking aan dit orthodoxe gevoel te zijn verraden door de seculiere zionisten. Ook de grote ultra -orthodoxe demonstratie in februari 1999 is hiervan een voorbeeld. In de opvatting van de vromen is er in Israël eerder sprake van kfia ehilani en niet van kfia dati, zoals de chilanim beweren.

De extreme seculiere Israëliërs hebben in de loop der jaren steeds meer het gevoel gekregen dat zij de verliezers zijn in de moderne joodse staat waarin de ultra -orthodoxie steeds meer ruimte heeft gekregen. De uitgesproken anti-godsdienstige retoriek van Meretz en de in het bijzonder tegen de charedim gerichte verkiezingsleuzen van Shinui geven uitdrukking aan het gevoel bedreigd te worden. Meer dan ooit lijken ze van Israël in sociaal en economisch opzicht een Europees land te willen maken, dat wil zeggen een staat voor alle burgers waarin het jodendom niet of nauwelijks een rol speelt.

Ze onderstrepen hierbij de behoefte een vrij mens te willen zijn in een vrij land en het argument dat de instandhouding van de Status Quo de prijs is die betaald moet worden om een Kulturkampf te voorkomen, heeft in hun ogen allang afgedaan. Ze beschouwen de Status Quo niet langer als een noodzakelijk kwaad, maar eerder als een gedateerde afspraak die de burgers in hun vrijheden beperkt. De gematigde seculieren, die in de Knesset de meerderheid vormen, willen desondanks dat Israël een joodse staat blijft.

Een belangrijke oorzaak van het ongenoegen van de seculieren is het feit dat de staat godsdienstige opleidingen financiert, wat de seculieren in de beginjaren van de staat volgens Abramov nog ‘volledig gerechtvaardigd’ vonden. Tegenwoordig vinden zij dit onacceptabel omdat – en deze bepaling is voor de seculieren de meest problematische uit de Status Quo – de ultra-orthodoxen zijn vrijgesteld van de dienstplicht. Dit privilege heeft in de loop der jaren bijgedragen tot de eerder genoemde breuk tussen de vromen en de seculieren vanwege het steeds groter wordende contrast tussen de eisen die de charedim aan de staat stellen en hun maatschappelijke bijdragen. De Israëlische staat stelt een volledige gemeenschap in de gelegenheid, zo luidt hun redenering, van seculier belastinggeld te studeren zonder deel te nemen aan het arbeidsproces.


Els van Diggele (° 1967) studeerde geschiedenis aan de Rijksuniversiteit van Leiden en journalistiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Israël bezocht zij voor het eerst in 1986 en sindsdien is zij er met grote regelmaat terug geweest; momenteel woont zij afwisselend in Nederland en in Israël. Het boek “Een volk dat alleen woont” werd uitgegeven bij Ten Have; 2000; ISBN 90-259-5166 X. Een goede boekrecensie kan u hier lezen.

11 gedachtes over “Over de ‘Kulturkampf’ tussen vrome en seculiere Joden in de staat Israël

  1. Israël moet zeker een joodse staat worden en blijven alleen niet orthodox waarin de orthodoxie het voor het zeggen heeft en alles bepaald. Zo zijn de ultra orthodoxen vrijgesteld van de dienstplicht dat moet niet langer meer kunnen. Israël moet een staat worden waarin alle joodse stromingen een gelijkwaardige plaats hebben. Het orthodoxe alleenrecht moet worden opgeheven ook andere stromingen zoals het progressieve en het reform jodendom moeten huwelijken kunnen sluiten en ontbinden en alle andere joodse zaken kunnen doen zoals giur brit mila. Dit alles is nu aan de orthodoxie voorbehouden. Dat moet veranderen,,,

    Like

  2. het probleem met de orthodoxie is dat het is blijven steken in het verleden, wat wij nodig hebben is een sprankelend joods geloof dat leeft en zich aanpast aan de eisen van deze tijd maar hasjem niet uit het oog verliest en de wetten van de thora navolgt,,, dat zou je kunnen doen door te kijken naar de rabbijnse wetten en regels die er in de loop der eeuwen ingeslopen zijn tegen het licht te houden en te kijken wat we daar aan kunnen veranderen,,,,

    Like

  3. In 1970 heb ik mij definitief losgemaakt [lees: losgerukt] van het Rooms-katholicisme. Ik had het geluk dat mijn vader een atheïst was en mijn moeder eerder haar heil zocht in pendelaars en kaartenleggers dan in de heilige maagd Maria. Het heeft me bespaard van veel ergers en ik heb er een kritische geest aan overgehouden. Die keren dat ik de kerk heb bezocht was om mijn grootmoeder ter wille te zijn, een cadeau van mijn ouders aan haar, tijdens mijn eerste communie en wat later het vormsel. Dat was dat dan.

    Toen begin jaren 1970 dacht ik dat velen mijn voorbeeld zouden volgen. In 1973 huwde ik, maar enkel burgerlijk huwelijk voor de wet. Op zich was dat al een revolutie, zeg maar gerust ‘drama’, zeker voor de betrokken families. Nu, zoveel jaar later, merk ik wel dat velen inderdaad de kerk de rug hebben toegedraaid en niet in het minst omwille van de vele seksschandalen binnen de kerk van België.

    Maar, het geloof is gebleven. De drang om te geloven is blijven voortbestaan, bij de meesten net onder de oppervlakte. Op zich geen enkel probleem, de geesten zijn vrij denk ik maar. De ellende begint pas wanneer anderen je trachten in een bepaald keurslijf te dwingen. Een instituut oprichten en van bovenaf [religieuze] wetten opleggen die bepalen hoe je je moet gedragen, wat en hoe je moet denken in functie van. Die bemoeienissen in wat in feite tot het privédomein behoort zijn er teveel aan. Vandaar dat we in België de scheiding van Kerk en Staat hebben ingevoerd.

    Israël is een geval apart. Dat land verkeert al 63 jaar op voet van oorlog met haar 22 Arabische – overwegend islamitische – buurlanden. Enkel Egypte en Jordanië hebben een status quo afgesloten met de Joodse staat. Ik noem dat zelfs geen ‘vrede’, maar goed, ze voeren ook geen openlijke oorlog tegen Israël en dat is toch ook al wat. Door die 63 jaar lange oorlog [de langste periode die België heeft gekend was nauwelijks 5 jaar!] heeft Israël geen normale democratie kunnen ontwikkelen. Het land is nog niet ‘genormaliseerd’. Er was geen kans toe. De democratie ontwikkelen is door de omstandigheden geen prioriteit geworden, overleven als staat en als volk gaan voor en dat programmapunt staat al 63 jaar bovenaan op de agenda van elke Israëlische agenda.

    Persoonlijk denk ik, en ik mag het vurig hopen, dat eens de moslims in het Midden-Oosten de staat van verlichting hebben bereikt, dat Israël haar [t]huiswerk gaat afmaken. En dan is er geen andere keuze dan scheiding van Synagoge en Staat of… regelrechte burgeroorlog. En dat is echt niets waar iemand zit op te wachten. Ik geloof in de formule van het compromis, anders zou ik geen echte Belg zijn [grapje], en dat de Joodse Orthodoxie in Israël bereid is een knieval te maken ten aanzien van de andersdenkenden, want wie anders zal dan in de toekomst het bestaansrecht van de Joodse staat Israël moeten verzekeren in de slangenkuil van het M-O?

    Like

  4. Ik weet niet zo goed wat ik hiervan moet denken. Mevrouw gooit orthodoxen en ultra orthodoxen op één hoop en daar hou ik eigenlijk niet zo van. Veel van de zogenaamde modern-orthodoxen kunnen namelijk wel normaal doen en verdienen het ook niet om op één hoop gegooid te worden met diegenen die dat niet kunnen.

    Like

  5. Het Orthodoxe Jodendom is de enige garantie dat het volk Joods blijft. Het is geklets dat de orthodoxie in het verleden is blijven steken, het is het enige systeem wat al meer dan 3000 jaar een doorslaand succes is in het behouden van de tradities en het instand houden van het Joodse volk en het is vrijwel altijd up to date. Alleen mensen die blijkbaar de ballen verstand hebben van het Jodendom komen met dit soort opmerkingen tav het orthodoxe Jodendom. En inderdaad zoals Sofie terecht opmerkt is de orthodoxie alles behalve een homogene groep.
    Het is overigens typisch om weer te wijzen naar de dienstplicht: er zijn minstend 10x zo veel ‘seculieren’ die ook niet de dienstplicht vervullen. Daar hoor je nooit iemand over.
    En echt, het zogenaamde ‘reform’ – Jodendom heeft vrijwel niets meer met het Jodendom te maken.
    Full force orthodoxie in al zijn vormen en varianten is veel sprankelijker dan de meeste mensen durven hopen.

    Like

    1. @Het Orthodoxe Jodendom is de enige garantie dat het volk Joods blijft.

      Dat is natuurlijk een vrome Joodse meneer die spreekt. Ik heb te maken met Israëliërs die vinden dat de Joden een volk zijn en niet persé of alleen maar een religie. In de toekomst zou het best kunnen zijn dat we van Israëliërs zullen spreken als we het hebben over de Israëlische bevolking. Net zoals wij in België spreken over Belgen, ongeacht of dat nu Joden, christenen, moslims, boeddhisten, vrijzinnigen/seculieren enz. gaat. Dat heb ik niet zelf bedacht maar heb ik weer van een Israëlisch Jood.

      Like

      1. @Dat is natuurlijk een vrome Joodse meneer die spreekt.

        Haha, dat had ik wel verwacht 🙂

        De definitie van het Joodse volk ligt nu eenmaal in de Joodse Halacha of je het nu wilt of niet. En ook daar kunnen Israelische/seculieren/reform/whatever Joden niets aan veranderen.

        Like

    2. ik vrees dat de moderne tijden de definitie van joden zal bepalen,net zoals het in het Rooms-katholicisme geloof is gebeurd,er is niks mis met vroom te leven verre van zelfs maar kan je van iemand verwachten dat hij of zij de zelfde levensvisie of overtuiging heeft? schuilt de ware kracht van het geloven niet in “leven en laten leven”? Israel heeft nood aan zowel orthodoxe als seculiere joden en hoe je die invulling van die benaming ook maakt of afweegt .1 ding hebben we gemeen en dat is dat we omsingeld worden door mensen die ons vel willen,mijns inziens is dit belangrijker dan onderling zitten twisten over wie of wat nu Jood is,elke twist verzwakt Israel en een verzwakt Israel is een doelwit voor onze vijanden,en daar is niemand bij gebaat of je nu seculier of vroom bent,voor hen zijn we één pot nat “just another throat to cut “

      Like

  6. je moet inderdaad niet iedereen op een hoop gooien, maar je moet ook durven erkennen dat er wel een deel is dat wel “niet normaal” doet. Sophie haalt ook terecht aan dat het grote deel wel “normaal” doet wat die term ook moge betekenen, iedereen heeft het recht om zijn of haar geloof te belijden zoals men dat zelf wil, maar dit wil ook zeggen dat je ook de keuze van anderen moet respecteren ook al is dat niet jouw keuze.enkel als je vrij die keuze mag maken kun je spreken van godsdienstvrijheid.
    ik leef niet altijd koosjer, ik respecteer niet altijd de sjabbat maar maakt die keuze mij nu minder joods? nee, enkel minder gelovig ! ook dat is een vorm van vrijheid, de keuze om te zijn wie of wat je wil zijn. ook dat is ISRAEL !

    Like

  7. @avics: “De definitie van het Joodse volk…”

    Wel, we zijn het tenminste al over één ding eens, met name dat Israël de staat van het Joodse volk is, om het even hoe je dat ‘volk’ wenst te omschrijven. Dat schiet lekker op! 😉

    Like

Reacties zijn gesloten.