De islam is het ware probleem van de Arabische democratie

door Boualem Sansal
op Liberales.be

De actuele gebeurtenissen in de Arabische wereld kunnen vanuit twee oogpunten benaderd worden. Men kan het zien als beweging vanuit de diepte die nu ook in die regio aan de oppervlakte komt en aanspraak maakt op een democratische samenleving, een eis die vooral uitgaat van de jeugd die meer dan hun ouders, open staat dank zij televisie, internet, sociale netwerken, mobiele telefonie en geschooldheid.

Boualem Sansal

De natuurlijke belangstelling van de jeugd voor sport en popmuziek en de beelden die zij daarover bereiken heeft ook een rol gespeeld. Dat heeft de jongeren de zin gegeven naar succes, grote daden en luxe, naar snelle rijkdom en reizen. Figuren zoals Zinedinne Zidane, en Michael Jackson zijn krachtige modellen voor de jeugd. Een andere verklaring ligt in de liberalisering van de economie in die landen waardoor heel wat mensen vereenzaamd werden. Zij werden niet voorbereid op die liberalisering die er aankwam in het kielzog van de globalisering.

Het verlangen naar een democratisch regime vindt men ook bij de islamisten en de eenvoudige mensen die hen genegen zijn. Die categorie van islamisten en conservatieven gelooft niet (of niet meer) in een machtsgreep met wapens of geweld. Om het leger, de binnenlandse liberale strekkingen en de westerse landen niet te verontrusten willen zij die macht nu veroveren door de stembus. Zij nemen regimes zoals in Iran, Saoedi-Arabië en Turkije tot voorbeeld. Wat nu gebeurt, is echter maar een eerste stap.

Zodra aan de macht zullen zij waarschijnlijk de bekende weg van de radicalisering inslaan om zich vervolgens te consolideren onder de druk van de ultraconservatieven en van de actuele problemen die vooral op economisch vlak rijzen. In een andere lezing van de huidige beweging zijn die gebeurtenissen slechts een nieuwe episode in de strijd van de clans aan de staatstop. In de Arabische landen is legitiem gezag onbestaand. Iedere dag en naargelang de agenda moeten de verschillende clans onder mekaar een nieuw evenwicht vinden. Een compromis blijft meestal niet lang uit: men verdeelt de winst zonder te veel narigheid. Maar soms moet er lang onderhandeld worden, en soms ook wordt er naar de wapens gegrepen. En daar is het beste wapen het volk.

Dat hebben zij geleerd van Mao die zich voor zijn culturele revolutie op de jeugd heeft gesteund om korte metten te maken met contestanten van zijn macht of pogingen om het autotitaire regime een beetje te hervormen. Een typerend voorbeeld is de oproep van 1988 in Algerije. President Chadli heeft zich toen gesteund op de legitieme woede van het volk (alleszins ook veroorzaakt door de artificiële schaarste waardoor de prijzen de pan uit vlogen) om zich te ontdoen van de Eenheidspartij en de geheime diensten die hem beletten om naar zijn wil te regeren, met name via de liberalisering van de Algerijnse economie volgens de toen geldende Bijbel van het IMF en van de westerse staten bij wie Algerije torenhoge schulden had.

Ik denk voor mijn part dat het grootste probleem nog voor ons ligt namelijk wanneer de diverse sociale componenten in een rechtstreekse confrontatie zullen terechtkomen: islamisten, christenen, nationalisten, democraten, werklozen, vakbonden, leger, bourgeoisie. Zullen zij met mekaar in dialoog kunnen gaan en een gemeenschappelijk project realiseren? Of zullen zij een oorlog beginnen om ieder zijn eigen project door te drukken? Dat is de weg van de burgeroorlog inslaan of in het ergste geval, van de opdeling van het land.

Dat is precies wat in 1988 na de opstanden en de installatie van een ‘democratisch’ regime in Algerije gebeurd is. Persoonlijk zie ik niets veranderen op korte en middellange termijn, tenzij dan enkele esthetische ingrepen. In de Arabische wereld heeft zich immers tot op heden nog niemand losgeweekt van het traditionele discours om te zweren op de autonomie van het eigen land en het primaat van de democratie.

De ware steen des aanstoots zie ik in de islam. Maar daar wordt nooit op ingegaan, wel integendeel. Iedereen, democraten en seculieren, beroepen zich op de religie. Mohammed Al-Baradei die zich in Egypte opwerpt als een democraat van internationaal formaat koos voor zijn eerste publiekelijk optreden het gemeenschappelijk straatgebed met de islamisten (hij had ook eens naar een Koptische kerk kunnen gaan) in plaats van eerst en vooral zijn oppositionele ideologische standpunten uit de doeken te doen.

Bidden op straat is in de gegeven omstandigheden geen neutrale of vrijblijvende daad maar een bijzonder slecht politiek statement. Het illustreert hoe velen de mond vol hebben van toekomst en democratie, terwijl zij zich daarbij beroepen op de krachten die staan voor het ‘gisteren’ en de verwerping van de democratie.

Het Arabisch nationalisme, die belangrijke hinderpaal op de weg naar democratie, wordt nog steeds als fundamentele waarde aangehouden. Niemand durft daar iets tegen inbrengen en duidelijk stellen wat het zo gevaarlijk en afzonderend maakt. Het gaat hierbij om een racistische, antidemocratische, antiwesterse, antisemitische en anti-Israëlische ideologie. Stel je voor dat Europa nu eens zou pretenderen – wat sommige extreemrechtse partijen wel zou plezieren – dat alleen het ‘Europees-christelijke ras’ drager zou zijn van democratische waarden.

De dag waarop Egyptenaren, Algerijnen, Tunesiërs zich eindelijk eens als Egyptenaren, Algerijnen, Tunesiërs, etc. zullen definiëren en niet als Arabieren of moslims, op die dag zullen zij werkelijk op weg zijn naar democratie. Dan zullen zij ook probleemloos de andere kunnen aanvaarden, de Christen en de Jood, de seculier en de vreemdeling die in hun land leeft of er huwt zonder verplicht te zijn zich te bekeren of zijn identiteit te ontkennen.

En er is dan nog een resem andere problemen zoals justitie, administratie, een economie die moet bevrijd en aan het volk teruggegeven worden. Maar dat zijn secundaire aspecten. Hoofdzaak is het oplossen van de essentiële vraagstukken die daar zijn: de macht, de religie en het Arabische nationalisme.


Bronnen: Liberales.be: De islam is het ware probleem van de Arabische democratie door Boualem Sansal van 25 februari 2011; Boualem Sansal is een Algerijnse schrijver en auteur van de eerste Arabische roman over de Holocaust (Le village de l’Allemand ou Le journal des frères Schiller), Editions Gallimard, 2009. Verschenen in het Frans en verschenen in Duitse vertaling in “Die Welt”