Paus Benedictus zet licht op groen voor zaligmaking van Hitlers Paus Pius XII

Paus Pius XII, alias 'Hitlers Paus' of ook 'De Zwijgende Paus' genoemd, zegent in september 1945 zijn onderdanen in het Vatikaan. Over de Joden geen woord

Paus Benedictus XVI heeft afgelopen zaterdag 19 december 2009 uitgesproken dat de pausen Pius XII (1939-1958) en Johannes Paulus II (1978-2005) eerbiedwaardig zijn. Zij hebben volgens ,,heldhaftige deugdzaamheid” geleefd. De verklaring betekent dat de zaligverklaring van beide pausen dichterbij is gekomen. Voor zij zalig worden verklaard, moet nog worden bewezen dat op hun voorspraak een wonder is gebeurd. De van Duitse origine paus Benedictus heeft hiermede opnieuw de woede gewekt van Joden, historici en anderen, door paus Pius XII alias van Eugenio Pacelli, beter gekend als Hitlers Paus of De Zwijgende Paus, dichter naar zijn zalig- annex heiligverklaring te loodsen. Paus Pius XII wordt verweten dat hij te weinig gedaan heeft, en vooral veel gezwegen heeft, omtrent de vervolging en de holocaust van de Joden tijdens het Derde Rijk. Pius XII was tot 1939 de pauselijke nuntius (lees ambassadeur) voor het Vatikaan in Berlijn.

Yad Vashem, 11 mei 2009. Shimon Perez (L) en begeleiden Paus Benedictus
Yad Vashem, 11 mei 2009. Shimon Perez (L) en directeur Mr. Avner Shalev (R) begeleiden Paus Benedictus

Een half jaar eerder – 19 juni 2009 – had hij de kwestie van de zaligmaking van Hitlers Paus uitgesteld, naar eigen zeggen ‘om de Joden niet te bruskeren’. Volgens postulator Gumpel heeft paus Benedictus grote bewondering voor Pius XII maar wilde hij al het mogelijke doen om de relaties met de Joden te verbeteren. Blijkbaar is de man zijn goede intenties van toen al weer ‘vergeten’. Het zaligverklaringsdossier voor paus Pius XII zit al jaren muurvast. Voor de verdere afwikkeling van dit dossier moet paus Benedictus het decreet, dat de heroïsche deugden van de oorlogspaus erkent, ondertekenen.

Paus Benedictus, die verplicht werd de Hitlerjugend te vervoegen en op het einde van de Tweede Wereldoorlog deserteerde uit het nazi-leger, heeft zich bij herhaling uitgesproken tegen de terreur van het nazisme en antisemitisme, lijkt zich stilaan meer en meer in nesten te werken. Zijn betrachting om tussen het Vatikaan goede relaties met de Joden op te bouwen lijkt maar niet te vlotten en dat heeft hij voornamelijk aan zichzelf te danken. Zo is zijn fel gecontesteerde beslissing om de Holocaust-ontkenner bisschop Richard Williamson te rehabiliteren niet in goede aarde gevallen.

Op maandag jongstleden, slechts twee dagen na zijn beslissing om Pius XII naar de zaligmaking te leiden, vertelde hij in een toespraak in het Vaticaan over zijn reis naar het Heilige Land die hij in mei 2009 maakte. Daarin sprak hij over zijn bezoek aan Yad Vashem op 11 mei 2009 en wat dat voor hem betekend had. Benedictus noemde het “een schokkende ontmoeting met de wreedheid van menselijk falen, met de haat van een blinde ideologie die, zonder rechtvaardiging, miljoenen mensen de dood instuurde. Yad Vashem is in de eerste plaats een herdenkingsmonument tegen de haat en een oprechte oproep tot zuivering en vergeving en aan de liefde”, zei hij.

De toespraak van Benedictus tijdens zijn bezoek aan Yad Vashem deed veel kritiek oplaaien in Israël, met enkele missers van de paus zoals het niet verontschuldigen voor wat zij zien als de katholieke onverschilligheid tijdens de nazi-genocide. Anderen merkten op dat hij specifiek de woorden ‘moord’ of ‘nazi’s’ weigerde in de mond te nemen. Hoewel hij de Holocaustontkenning en het antisemitisme veroordeelde, hadden vele Israëli verwacht dat hij verder zou gaan dan dat. Rabbijn Yisrael Meir Lau, de voorzitter van Yad Vashem, kon zijn teleurstelling na de toespraak maar moeilijk wegsteken: ”Er ontbrak iets. Er werd geen melding gemaakt van de Duitsers of de nazi ‘s die hebben deelgenomen aan de slachting, noch een woord van spijt.

Hoewel paus Benedictus XVI verwees naar de miljoenen onschuldige slachtoffers, vermeldde hij niet specifiek de 6 miljoen Joodse slachtoffers. Sommige Joden en historici hebben betoogd dat Pius XII, die paus was van 1939 tot aan zijn dood in 1958, meer had moeten doen om de dood van 6 miljoen Joden te voorkomen door de nazi’s en hun collaborateurs.

Afbeelding hierboven: Een bijschrift op een foto van Pius XII in het museum Yad Vashem zegt dat hij niet protesteerde tegen de nazi-genocide op de Joden en grotendeels een neutrale positie bewaarde.

Bisschop Von Galen trotseerde in 1941 op zijn eentje met succes de nazi's

Het Vaticaan blijft benadrukken dat Pius XII zijn stille diplomatie gebruikte om alzo te proberen de Joden te redden en niet uithaalde naar de nazi’s uit vrees dat een dergelijke openbare veroordeling alleen maar leiden naar nog meer doden had geleid. Die houding wordt tegengesproken door protestacties tijdens het naziregime zoals bijvoorbeeld de actie van bisschop van Münster, Clemens Graf von Galen (afbeelding links), vooral beroemd door zijn donderpreek van 3 augustus 1941 waarin hij de illegale praktijken van het nazi-regime aan de kaak stelde met hun euthanasieprogramma, en de nazi’s verplichtte om op 24 augustus 1941 dat programma in Duitsland af te breken.

Een andere zaak is bijvoorbeeld het beroemde protest in de Rosenstrasse in Berlijn in het voorjaar van 1943, toen Berlijnse vrouwen betoogden voor de vrijlating van hun Joodse mannen en Rijkspropagandaleider en Gouwleider van Berlijn Jozef Goebbels verplicht werd onder druk van de Duitse publieke opinie deze Joden moest laten gaan en aldus 1.500 gevangen Joden ontkwamen aan de Holocaust. Meer hierover in het boek van Dirk Verhofstadt Pius XII en de vernietiging van de Joden.

Joodse groepen hebben aangevoerd dat Benedictus niets had mogen doen om de zaligverklaring van Pius XII in de steigers te zetten totdat de tot nu toe gesloten Vaticaanse archieven van zijn pontificaat worden opengesteld voor externe onderzoekers. Een woordvoerster van Yad Vashem, Iris Rosenberg, zei dat het betreurenswaardig is dat het Vaticaan heeft gehandeld nog vooraleer relevante documenten beschikbaar worden gesteld. Ook in een verklaring afgelopen maandag, heeft het Joods Wereld Congres de zaligverklaring van Pius XII gekapitteld als hoogst ongelegen en erg prematuur, totdat ooit consensus over zijn nalatenschap wordt bereikt.

Hitlers Paus Pius XII, hier nog als nuntius in Berlijn in de jaren 1930

Er heerst sterke bezorgdheid over de politieke rol van paus Pius XII tijdens de Tweede Wereldoorlog die niet mag worden genegeerd, zei Ronald Lauder, de voorzitter van de groep. Hij riep het Vaticaan op om onmiddellijk alle archieven over het Pius XII tijdperk te openen en meer gevoeligheid op dit gebied aan de dag te leggen [orig.: “As long as the archives of Pope Pius about the crucial period 1939 to 1945 remain closed, and until a consensus on his actions – or inaction – concerning the persecution of millions of Jews in the Holocaust is established, a beatification is inopportune and premature. While it is entirely a matter for the Catholic Church to decide on whom religious honors are bestowed, there are strong concerns about Pope Pius XIIs political role during World War II which should not be ignored.”]

Het Vaticaan zegt dat de archieven over het Pius tijdperk – ongeveer 16 miljoen bestanden – niet eerder dan op zijn vroegst in 2014 zal worden geopend voor historici. “Het is geen kwestie van geheimhouding”, zoals de Vaticaanse woordvoerder Federico Lombardi Rev werd geciteerd in de Corriere della Sera. Alles wat we moeten weten is al bekend. Benedictus bezocht intussen twee synagogen – in Duitsland en de Verenigde Staten – en heeft een bezoek gepland aan de belangrijkste synagoge van Rome volgende maand.

Bronnen: Haaretz: Pope recalls ‘upsetting’ Yad Vashem visit amid row over Pius XII van 21 december 2009; NY Daily News: Pope Benedict XVI declares Pius XII ‘venerable,’ angering Jewish groups door Samuel Goldsmith van 19 december 2009; World Jewish Congres: Israeli chief rabbi: Pius XII decision complicates dialogue with Vatican van 23 december 2009 en Pope Benedict pushes controversial Pius XII closer to sainthood van 20 december 2009 en World Jewish Congress criticizes decision to beatify Pope Pius XII van 21 december 2009