Epos over de Russen onder de Duitse inval ‘Leven en lot’ van Vasili Grossman eindelijk vertaald

Oorlogsroman
Oorlogsroman

Eindelijk is het zover. Het grote boek van Vasili Grossman is vertaald. Diens epos over de Russen onder de Duitse inval geldt als jaren als ‘geheime tip’. Het is een van de belangrijkste werken van de Russische literatuur. “Dit is het eerste en voornaamste. Heb ik gelijk tegenover de mensen, en dus ook tegenover God?” Voor de eerste keer schrijft de Russische oorlogsjournalist en schrijver Vasili Grossman het woord God met een hoofdletter. Een flagrante overtreding van het communistische verbod, dat in onze tijd een vrijwillige spellingsconventie is geworden. Grossmans brief uit 1958 weerspiegelt zijn diepe twijfels over zijn oorlogsroman Leven en lot, die op dat moment alleen nog maar uit een stapel volgetikte velletjes bestaat. Maakt het enige kans gedrukt te worden?

Grossman’s grote boek zou de geschiedenis ingaan als ‘de roman die gearresteerd werd’. Aan het einde van 1960, de ‘dooi’ onder Chroesjtsjov, had Grossman zijn roman aangeboden aan een literair tijdschrift. Maar begin 1962 kreeg hij bezoek van drie KGB’ers, die zijn flat doorzochten en de roman meenamen. Kopieën bij vrienden werden eveneens ‘gearresteerd’. Zelf bleef de schrijver tot zijn verbazing op vrije voeten. Hij schreef een ontroerende brief aan partijleider Nikita Chroesjtsjov, waarin hij smeekte dat zijn roman zou worden vrijgegeven: “Ik geloof nog steeds dat ik de waarheid heb geschreven, uit liefde en medelijden, omdat ik in mensen geloof. Ik verzoek u mijn boek de vrijheid te geven.” Maar Grossman zou twee jaar later overlijden op 58-jarige leeftijd, in de veronderstelling dat hij zijn grote roman voor niets geschreven had. Hij kon niet vermoeden dat een kopie, die de KGB over het hoofd had gezien, vijftien jaar na zijn dood naar Zwitserland gesmokkeld zou worden.

Vasili Grossman was in de Sovjet-Unie de populairste oorlogsjournalist. Op het grote oorlogsmonument van Stalingrad staan twee citaten uit zijn werk. Dat ze van hem zijn, staat er echter niet bij. Grossman was een Jood. Het Russische antisemitisme, dat ook in de Sovjet-Unie zijn rol bleef spelen tijdens de strijd tegen de nazi’s, antisemieten bij uitstek, speelt een grote rol in Leven en lot. Grossman verloor zijn eigen moeder aan de moordzucht van de Duitse invallers. Dat hij haar niet tijdig gered had, kwelde hem de rest van zijn leven.

Grossman was in 1943 een van de eerste ooggetuigen van de Holocaust, toen Treblinka en Majdanek door de Russen werden veroverd. Hij was verbitterd over de collaboratie van de plaatselijke bevolking bij de moord op de Joden, en nog meer over het stilzwijgen dat de Russische autoriteiten daarover tot op de dag van vandaag bewaren. Volgens vrienden was het echter Stalins grote antisemitische campagne in de jaren na de oorlog die Grossmans vertrouwen in de Sovjet-Unie definitief knakte. Het leek wel of de strijd teg’en de nazi’s tevergeefs was geweest. Communisme en nazisme zijn lood om oud ijzer. Die onderliggende boodschap van Leven en lot zou voor de communisten ook in de jaren zestig onverteerbaar blijven.

Vasily Grossman op 2 februari 1945 in Schwerin (D)
Vasily Grossman op 2 februari 1945 in Schwerin (D)

Nu is Leven en lot eindelijk in goede Nederlandse vertaling verschenen, met de brief aan Chroesjtsjov als bijlage. Het is zonder twijfel een van de monumentaalste romans van de twintigste eeuw. De veelgemaakte vergelijking met Oorlog en vrede ligt voor de hand. Net zoals Tolstoj een breed en episch beeld schilderde van de inval van Napoleon, zo doet Grossman dat van de Duitse invasie. Net zoals bij Tolstoj komen ook de militaire aspecten aan bod, en treden bekende Russische en Duitse legeraanvoerders (generaal Paulus bijvoorbeeld) als romanpersonages op. Net als bij Tolstoj loopt door de roman een filosofisch vertoog, dat de gebeurtenissen becommentarieert. Net als Tolstoj bindt Grossman het caleidoscopische beeld samen door er een fijnvertakte familievertelling doorheen te vlechten, waarbij de lezer zich betrokken voelt. Daar heeft Grossman veel van zijn eigen frustraties in verwerkt. Zo lijkt de relatie van hoofdpersoon Viktor Strum met zijn tweede vrouw, schoonmoeder en stiefkinderen op de verhoudingen in Grossmans eigen leven. Toch zet de vergelijking met Tolstoj de lezer uiteindelijk op het verkeerde been.

Oorlog en vrede is een onsterfelijk meesterwerk, geschreven met aristocratische grandeur, dat ons binnenleidt in de grote romantische wereld van tsaristisch Rusland. Van dat mooie leven is niets meer over in de grauwe en grimmige Sovjetwerkelijkheid van Vasili Grossman. De oorlog voegt daar nog zijn geweld en ontreddering aan toe. Maar onder en tussen de puinhopen bloeien soms bloemen van menselijkheid op. In de beschrijving hiervan bereikt Grossmans roman eenzame hoogten. In dit opzicht kan het boek beter met Tsjechov vergeleken worden. Het kent momenten die behoren tot het aangrijpendste wat de literatuur van de vorige eeuw heeft voortgebracht. Leven en lot is dus een roman die net zozeer tot de algemene ontwikkeling van de moderne mens zou moeten behoren als dat nu met Oorlog en vrede het geval is. Niet alleen om literaire redenen.

Een van de raadsels van onze tijd is waarom die zich alleen de misdaden van het zwarte fascisme wenst te herinneren en die van het rode vergoelijkt. Het zwarte fascisme is het ijkpunt voor politieke correctheid, terwijl de rode misdaden, zoveel groter in omvang, zoveel langer in duur, weg mogen zinken in de mist van de geschiedenis, om te beginnen in Rusland zelf. Zoals Solzjenitsyn bitter opmerkete, worden “rode zonden altijd vergeven”. Dat zal de lezers van Leven en lot toch niet meer lukken. Geen boek zal hun duidelijker maken hoe veelvormig en diep het leed is geweest dat het ‘reeël existerende socialisme’ heeft berokkend. Van de kampbewoners wisten we dat al, dankzij de Goelag Archipel. Maar na Grossman gelezen te hebben, valt ook het leed van de gewone Sovjetburger onmogelijk meer te loochenen. Het is verheugend dat deze roman die bijna een halve eeuw geleden werd ‘gearresteerd’, nu ook in Nederland op vrije voeten is gesteld.

Bron synopsis: Katholiek Nieuwsblad

Vasili Grossman: ‘Leven en lot’.
Vertaling: Froukje Slofstra.
Uitgeverij Balans, 960 bladzijden,
€ 45,-, ISBN 978 905018 896 8.

Een gedachte over “Epos over de Russen onder de Duitse inval ‘Leven en lot’ van Vasili Grossman eindelijk vertaald

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.