Het ware verhaal van de ‘hamburger’, een smakelijke uitvinding van Joodse vluchtelingen op weg naar Amerika

Een weinig gekend verhaal is dat van de oorsprong van de hamburger, zowat de populairste snack in de VS, Europa en de rest van de wereld, oorspronkelijk overgewaaid vanuit de Verenigde Staten van Amerika. Geen gemeente of stad in de wereld of die heeft wel een hamburgertent, voor het merendeel eigendom van de Amerikaanse voedselgigant McDonalds.

Het ware verhaal van de ‘hamburger’ begint ergens nadat halverwege de 19de eeuw er een grote migratiegolf op gang kwam van vele duizenden vluchtelingen vanuit het oosten naar het westen. Tussen 1841 en 1848 vertrokken er alleen al uit de haven van Bremen ruim 115.000 passagiers en slechts 11.000 vanuit de haven van Hamburg. Aangetrokken door wilde avonturenverhalen van reizigers over de welvaart in Amerika en de goldrusch in Californië waagden tienduizenden Russen, Polen, Litouwers, Tsjechen, Hongaren, Duitsers en Oostenrijkers voor het overgrote deel jiddisch-sprekende Joden, de grote tocht over de Atlantische Oceaan.

hamburg1Wanneer in 1881 de Russische Tsaar wordt vermoord krijgen de Russische Joden de schuld van de moord op de Tsaar in de schoenen geschoven. Niks ongewoon: de Joden krijgen al tweeduizend jaar lang de schuld van alles wat er maar mis kan gaan in de wereld. De ene pogrom op de Joden volgt na de andere. Honderdduizenden Joden, gedwongen tot werkloosheid en armoede en voortdurend bedreigd door gevaar, trachten te ontsnappen via het noorden van Duitsland. De haven van Hamburg leek voor de Jood Albert Ballin, wiens vader nog tweedehands kledij had verkocht op de markten van Hamburg, het ogenblik gekozen om samen met Edwin Carr vrachtschepen om te bouwen om passagiers te vervoeren. De Hamburg-Amerika Lijn was geboren.

Op 7 juni 1881 vertrok het eerste schip vanuit Hamburg met ruim 800 passagiers aan boord, voornamelijk Russische en Poolse jiddisch-sprekende Joodse vluchtelingen. De volgende twee jaren slaagde hij erin om 16.500 passagiers over de grote plas te varen. In ruil brachten de schepen kunstmest, katoen en industrieproducten mee terug vanuit de Amerikaanse Far West. Het bedrijf breidde uit en fusioneerde o.m. met die andere Hamburgse vrachtrederij HAPAG. Tienduizenden Joodse vluchtelingen en hun afstammelingen danken thans hun leven aan deze lucratieve business van Albert Ballin en zijn compagnons.

Hoewel de Jiddische wereld in Oost-Europa voor en vooral tijdens de Tweede Wereldoorlog haast volledig meedogenloos werd uitgeroeid en de Amerikaanse loot gedoemd was tot assimilatie, geheugenverlies en mythevorming door jongere generaties, is toch een deel van de Jiddische beschaving niet verloren gegaan maar opgegaan in de voedingsbodem van de Amerikaanse droom. Wat nu precies de door de Jiddische cultuur gemspireerde aspecten zijn, zal echter zonder enige twijfel nog lang discussie geven. Het meest aansprekende voorbeeld is dat van de populaire snack: de Amerikaanse hamburger.

babetteAlbert Ballin, de scheepsmagnaat, vond dat hij met het vervoer van arme Joden over de oceaan voldoende aan zijn plicht voldeed. De emigranten moesten zelf maar zorgen voor hun proviand gedurende de tien- tot veertiendaagse overtocht. Dat moest makkelijk klaar te maken zijn en eenvoudig op te dienen en het moest ook strikt koosjer zijn en vooral goedkoop. Koosjer vlees blijft gezouten lang goed. En gehakt vlees gaat langer mee. Tot balletjes gerold en daarna plat geslagen is het gauw in een pan gebraden en op brood gegeten.

Die maaltijd werd weldra zo populair bij de tussendekspassagiers van Hamburg naar Amerika dat het `Hamburger vlees‘ werd genoemd. Het eerste echte recept verscheen in 1889 in Aunt Babette’s Cook Book: `Hamburger vlees is gemaakt van een rond stuk vlees dat heel fijn gehakt is en gekruid met zout en peper. U kunt er een stukje ui in snipperen of het met een uitje braden.

Elk voorjaar vieren Joden Pesach, het paasfeest. Dan eten ze matses, ongezuurd brood, ter herinnering aan de Exodus, de uittocht van het Joodse volk uit Egypte: `Van het deeg dat ze uit Egypte hadden meegenomen, bakten ze ongedesemde broden. Doordat ze uit Egypte waren weggejaagd, was er geen tijd geweest om zuurdesem toe te voegen of voor andere proviand te zorgen.‘ (Exodus i2:39)

Bij de plechtigheid aan de eettafel heft iedereen zijn bord met matses op en zegt: `Dit is het brood der smarte dat onze voorouders aten in het land van Egypte. Laat ieder die honger heeft, komen en eten.

Een jaarlijks hamburgerfeest is er niet. Maar het passagiersmenu van de Hamburg-Amerika-Lijn is nu het hele jaar door wereldwijd verkrijgbaar, van Adelaide tot Anchorage en Asjchabad, van Tbilisi tot Moskou, van Beijing tot Berlijn en van Buenos Aires tot Bangkok. De eters zullen het niet weten, maar ze gedenken de uittocht van het Joodse volk uit Europa. Dit is het voedsel dat de overlevenden van de schipbreuk van de Joodse beschaving in leven heeft gehouden. Laat ieder die honger heeft, komen en eten.

Uit Jiddische wereld. Opkomst en ondergang van een vergeten volk van Paul Kriwaczek Uitgegeven bij Uitgeverij Atlas in 2007; 360 bladzijden ISBN 978 9045012476