Waarom Israël een seculiere staat moet worden

Een definitie geven wie of wat een Jood is, is geen futiliteit en hoe je die ook definieert, zal je altijd op een groot aantal  pijnlijke [Joodse] tenen trappen. Persoonlijk sluit ik mij het dichtste aan bij de definitie van Andrew White, die al bijna even divers is als het Joodse volk zelf: “De Joden zijn een volk, geen ras. De Joden bestaan uit vele rassen en etnische groepen, die op verschillende wijzen uitdrukking geven aan hun identiteit. Dat kunnen religieuze, seculiere of culturele Joden zijn. Dat kunnen ook ashkenazische of sefardische Joden zijn, conservatieve of liberale Joden, of Joden van uiterst links tot uiterst rechts. Het kunnen ook combinaties zijn van een of meerdere van deze. Voor vele Joden is Judaïsme helemaal geen religieuze identiteit. En voor vele Israëli’s is een ‘Israëli’ zijn, thans de enige vorm van hun Joodse identiteit.”

Ruim een kwart van de Israëlische Joden zijn ongelovig en een ander kwart viert enkel de belangrijkste hoogdagen uit respect voor hun ouders en de tradities. Voor vele Israëlische Joden is de Joodse religie an sich niet meer dan een echo uit het [mythische] verleden. Zij snakken ernaar om de ketens van de religie van zich af te gooien om gewoon Israëli te zijn, trots als een echte patriot maar kan zijn op wat zijn land heeft verwezenlijkt en bijgedragen heeft aan de mensheid. Carlo Sprenger is de kritiek al voor: “Het is van enorm belang om te beseffen dat secularisatie niets te maken heeft met een anti-religieuze houding.” Zo is dat. En in de context van het hoofddoekendebat voor moslima’s, dat in België de gemoederen thans zo hoog doet oplopen, geldt dat evenzeer.

“Israël is de voorpost van de democratie in het Midden-Oosten,” zei Dr. Martin Luther King in 1968. Om dat principe van de democratie volledig waar te maken, zullen vele Israëlische Joden moeten afstappen van het idee van een Joodse staat wanneer die benaming enkel slaat op een bepaalde religieuze entiteit. Binnen enkele decennia zal de Joodse staat, Joods in de zin van het volledige volk en niet enkel meer als aanduiding van een religieuze minderheid,  plaatsmaken voor de Israëlische staat, modern, up to date, en op de barricades staan van het humanisme, religieuze verdraagzaamheid en vooruitgang. Mijns inziens is dit de enige weg die Israël kan en moet uitgaan, wil het zijn geloofwaardigheid als democratische staat behouden en verder verstevigen.

“Voor vele Israëli’s is een ‘Israëli’ zijn, thans de enige vorm van hun Joodse identiteit,” zegt Andrew White, en dat is precies het uitgangspunt van mijn keuze van de tekst van [de Israëlische Jood] Carlo Strenger die hier een streng pleidooi houdt voor een strikte scheiding van Synagoog en Staat.

Why Israel must become a secular state: a thought for Yom Kippur 5770

door Carlo Strenger

Soms lijkt het mij toe dat de staat Israël wordt veroordeeld tot herhaling van een groot deel van de Europese geschiedenis. Een van de processen die Israël niet heeft afgerond is de secularisatie en wij worden gedwongen om dit proces, waarover Europa enkele eeuwen heeft gedaan, in slechts enkele decennia te voltooien. Ik zal hier betogen dat de volledige secularisering van de staat niet minder in het belang is van de religieuze Joden dan dat gewenst wordt door niet-gelovigen, en ik roep bij deze de religieuze Joden op om aan het proces van secularisatie mee te werken.

De geschiedenis van Israël werd, net zoals die van Europa, op vele manieren bepaald door twee opvattingen van het gezag, met name de openbaring van de waarheid en het kritisch onderzoek. De opvatting van openbaring van de waarheid heeft het grootste deel van de menselijke geschiedenis beheerst: de waarheid en de waarden zijn gebaseerd op een bron die in het verleden ligt en waarvan de geldigheidsduur absoluut is. Dit is de basisstructuur van de traditionele religies die hun gezag ontlenen aan een veronderstelde openbaring in een mythisch verleden.

Het concept van het kritisch onderzoek kwam naar boven in een reeks van bewegingen van de verlichting die begonnen in Indië in de 6de eeuw voor Christus en in het oude Griekenland in de 5de eeuw v.C., en kreeg historische bekendheid in het Europa van de 17de eeuw. Zij ontkent dat er instanties zijn die blindelings moeten worden gevolgd. In plaats daarvan stelt zij haar vertrouwen in de gezamenlijke inspanning van de mens, die hem geleidelijk – centimeter na centimeter – dichter bij de waarheid en rechtvaardigheid brengt.

Europa heeft er vele eeuwen over gedaan om de overgang te maken van de geopenbaarde waarheid naar het kritische onderzoek als leidraad. Het proces van secularisatie van Europa begon in 1648, na dertig jaar van religieuze oorlogen die grote delen van Europa vrijwel ontvolkt heeft achtergelaten door moord, ziekte en hongersnood. Europa besefte dat zolang politiek en religie met elkaar verweven waren, het dodelijke conflicten niet kon oplossen of voorkomen.

Jeruzalem, vrijdag 12 september 2008: een orthodoxe Jood wandelt voorbij een bord met kledingvoorschriften voor vrouwen die een bepaalde wijk betreden

Dit zit ingebouwd in het idee van de geopenbaarde waarheid. Christenen en moslims, katholieken en protestanten vochten bittere godsdienstoorlogen uit. Religieuze overtuiging is door haar aard niet onderhandelbaar. Het is niet aan de mens om dergelijke overtuiging te aanvaarden of te verwerpen en kritiek op wat wordt overgeleverd door de traditie, wordt in de meeste religies beschouwd als een grote zonde. Als twee of meer geloofssystemen met elkaar botsen omtrent een groot probleem (zoals bv. wie de eigenaar is van de Tempelberg), wordt oorlog logischerwijze onvermijdelijk.

Dit is waarom Europa begonnen is aan het lange, trage proces van secularisering. Het realiseerde zich dat politiek pragmatisch moet worden en dat religie eruit verbannen moet worden. De stichters van de VS [The Founding Fathers], die het kader hebben getekend van de grondwet van de Verenigde Staten, hebben ten volle geprofiteerd van het pijnlijke leerproces van de Europeanen en zetten aldus het eerste en belangrijkste voorbeeld van een duidelijk seculiere politieke orde in de steigers, die spoedig navolging zal krijgen bij de Fransen.

De voordelen van het secularisme kwamen snel naar boven. Het eerste, dramatisch resultaat was de wetenschappelijke revolutie die in de 17de eeuw begon. Eens dat de stroom van ideeën niet meer gecontroleerd en verstoord werd door religieuze autoriteit, kon de wetenschap – die gebaseerd is op het kritische, collectieve onderzoek en de vrije uitwisseling van ideeën – floreren.

Het spiegelbeeld wordt gepresenteerd door de islamitische wereld. Bernard Lewis heeft er een sterke zaak van gemaakt dat de moeilijkheid om de islamitische landen te moderniseren, wordt veroorzaakt door de inmenging van de islam in alle facetten van het leven. Het resultaat is een afgesloten mentaal universum. Alle Arabische staten samen geven per jaar minder vertaalde boeken uit dan Griekenland. Dit staat in triest contrast tot de bloei van de Arabische culturen tijdens de periode van de islamitische verlichting van de 9de tot de 11de eeuw, toen de islam in de spits stond van de wetenschappelijke, filosofische en culturele innovatie.

Acre, 9 oktober 2008. Jom Kippoer rellen aangestoken door orthodoxe Joden, wanneer een man het waagde een auto te besturen op deze religieuze hoogdag

Het is van enorm belang om te beseffen dat secularisatie niets te maken heeft met een anti-religieuze houding. De Amerikaanse grondwet staat geen enkel religieus symbool toe in eender welk gebouw dat verbonden is aan de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. En toch zijn de Verenigde Staten veruit de meest religieuze westerse democratie waarin vele religieuze gemeenschappen samenleven met heel weinig onderlinge conflicten.

Israël werd oorspronkelijk opgevat als een seculiere staat. Het is bijzonder leerzaam om te bedenken dat de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem reeds meer dan twintig jaar werd opgericht vóór de staat Israël zelf werd gesticht. Het idee van het vrije, kritische onderzoek als een fundamentele waarde werd afgekondigd door zowel door de universiteit als later in de onafhankelijkheidsverklaring van de Joodse staat Israël.

Maar het historische compromis van Ben-Goerion met de orthodoxe partijen is een ramp gebleken. Israël heeft tot op vandaag geen grondwet, het rabbinaat bemoeit zich met het dagelijks leven van talloze mensen die er eigenlijk helemaal niks mee te maken willen hebben, en de orthodoxe stroming in het Judaïsme (die wereldwijd in feite slechts een minderheid is binnen het Jodendom) heeft een monopolie dat miljoenen Joden ergert en vervreemd zowel in Israël als in de Diaspora.

Nergens anders proberen Joden hun geloofsovertuigingen op te leggen aan elkaar; nergens anders dan in Israël smaakt het conflict tussen religie en vrijdenken zo bitter. De invloed van de religie op de Israëlische politiek heeft geleid tot een polarisatie die nergens anders in de wereld van het Jodendom te vinden is. Verre van dat het leidt tot Kiddoesj Hashem, heeft de invloed van de religie op de politiek geleid tot een culturele oorlog die volstrekt onnodig was [en nog is].

De eis om secularisatie moet worden ondersteund door alle religieuze Israëliërs, omdat het niet minder in hun belang is dan dat dit is voor de seculiere Joden. Dit is de reden waarom religieuze leiders in de frontlijn moeten staan van de beweging om Israël om te vormen in een seculiere staat.

Bron: Haaretz: Why Israel must become a secular state: a thought for Yom Kippur 5770 door Carlo Strenger van 27 september 2009, vrij vertaald en bewerkt door Brabosh op 28 september 2009; zie op deze blog: Burgerlijk huwelijk in Israël weldra ‘onvermijdelijk’ van 10 mei 2009; De duistere religieuze kant van Israël (pleidooi voor een seculiere maatschappij) van 12 april 2009; Albert Einstein: ‘Geloof is kinderlijk bijgeloof’ van 20 maart 2009