Moeten wij verdraagzaam zijn voor hen die ons niet verdragen?

Karl Popper in De open samenleving en haar vijanden:
‘Zelfs als mensen de beste bedoelingen hebben om de hemel op aarde te bewerkstelligen, leidt dat er alleen toe dat zij een hel veroorzaken een hel van mensen voor mensen.”

In het tweedelige werk The open Society and Its Enemies, dat hij in 1943 voltooide en in 1945 uitkwam, ging de wetenschapsfilosoof Karl Popper (1902-1994) uitgebreid in op het probleem van de tolerantie. In een ‘vrije’ samenleving vormt die immers een van de premissen. Maar Popper legt daarbij ook de nadruk op de paradox van de verdraagzaamheid:

‘Indien we onbeperkte verdraagzaamheid zelfs uitstrekken tot diegenen die onverdraagzaam zijn, als we niet bereid zijn een verdraagzame samenleving te verdedigen tegen de woedende aanvallen der onverdraagzamen, dan zullen de verdraagzamen vernietigd worden, en verdraagzaamheid met hen.’

De filosoof Karl Popper werd geboren in Wenen, Oostenrijk. Na het einde van de Eerste Wereldoorlog beschouwde Karl Popper zichzelf enkele maanden lang als communist. Een schietincident op 15 juni 1919, toen de politie het vuur opende op een menigte demonstranten, en daarbij twaalf arbeiders doodde en tachtig andere verwondde, maakte echter dat hij zich er voorgoed van afwendde, om vervolgens zijn leven lang een intellectuele strijd te voeren tegen communisme, nazisme en andere vormen van totalitair denken.

In 1937 ontvluchtte Popper en zijn vrouw hun geboorteland dat in de ban van het nationaal-socialisme was geraakt en trok naar Nieuw-Zeeland. Popper wist waarover hij schreef in 1943 (66 jaar geleden!) en het loont beslist de moeite om uit dit boek ook deze paragraaf in extenso te citeren:

‘Met deze formulering bedoel ik niet, bijvoorbeeld dat wij de uitspraken van onverdraagzame levenshoudingen altijd zouden moeten onderdrukken; zolang we ze kunnen tegengaan met rationele argumenten en ze ten aanzien van de bevolking onder controle kunnen houden, zou deze onderdrukking erg onverstandig zijn.

Maar we zouden het recht moeten opeisen om ze, indien nodig, zelfs met geweld te onderdrukken; want het kan gemakkelijk erop uitdraaien dat zij niet bereid zijn ons op het niveau van de redelijke argumentatie tegemoet te komen, maar integendeel beginnen met iedere argumentatie af te wijzen; zij kunnen hun volgelingen verbieden naar redelijke argumenten te luisteren, omdat ze zogezegd bedrieglijk zijn, en hen leren deze argumenten te beantwoorden door het gebruik van hun vuisten of wapens.

Daarom zouden we, in naam van de verdraagzaamheid, het recht moeten opeisen de overdraagzamen niet te tolereren. We zouden moeten vooropstellen dat iedere beweging die onverdraagzaamheid predikt, zichzelf buiten de wet plaatst, en we zouden de aansporing tot onverdraagzaamheid en vervolging als misdadig moeten beschouwen, net zoals we de aansporing tot moord, of ontvoering, of tot de terugkeer naar de slavenhandel, als misdadig zouden moeten beschouwen.’

De publicatie van The Open Society and Its Enemies in 1945 maakte Popper op slag beroemd. Het boek werd gelezen als een liberale kritiek op het totalitarisme, dat in Nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie onder Stalin belichaamd zou zijn.

Popper had nochtans Oostenrijk in gedachten. Hij weet het falen van het socialisme in Oostenrijk aan het revolutionaire dogmatisme van de marxisten, en benadrukte dat een alliantie van liberalen en sociaal-democraten de beste verdediging vormde tegen de opkomst van een extreem-rechtse gesloten samenleving. In 2007 werd het voor het eerst in de Nederlandse taal uitgegeven onder de titel: De open samenleving en haar vijanden