Dagelijks archief: 11 februari 2009

Darwin

Is de mens een brave aap of juist een kwade? En komt de moraal van boven (van God, de rede) of van beneden (uit de genen)? Zo’n 300 mensen waren zondag 8 februari, een paar dagen voor de internationale Darwin Day-vieringen op 12 februari, naar Pakhuis de Zwijger gekomen om zich op interactieve wijze te laten informeren over de evolutietheorie en moraal. De vraag of de mens een kwade of brave aap is, werd door de bezoekers in de zaal niet unaniem beantwoord.

Dat het thema evolutietheorie en moraal in het middelpunt van de belangstelling staat, bleek zondag 8 februari tijdens Darwin Day opnieuw. Zo’n driehonderd geïnteresseerden waren in het Amsterdamse Pakhuis de Zwijger aanwezig. Bovendien was de zaal voor deze Darwin Day en het symposium De Brave Aap al maanden uitverkocht, vertelden de organisatoren van deze interactieve dag Joep Schrijvers en Peter Heijsterkamp. Verschillende humanistische organisaties, waaronder het Humanistisch Verbond, hebben dit evenement financieel mogelijk gemaakt.

De aanleiding voor Darwin Day is het Darwinjaar 2009, het jaar van 200e geboortedag van Charles Darwin en de 150e verjaardag van zijn boek over het ontstaan van de soorten: het beroemde On the origin of species by means of natural selection. Hierin vertelt de Engelse bioloog en wetenschapper dat evolutie een blind proces is zonder enig doel, waarin het best aangepaste organisme overleeft en zich weet voort te planten.

Na het openingswoord van Robbert Dijkgraaff, de president van Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen, ontvouwde Bas Haring zijn ‘evolutietheorie voor dummies’. Darwin had slechts drie observaties nodig om zijn evolutietheorie mee vorm te geven: (1) er bestaat variatie in en tussen soorten, (2) eigenschappen worden overgeërfd, en (3) er is veel ellende in de natuur. Deze observaties zijn uiteindelijk voldoende om het proces van natuurlijke selectie te ‘ontdekken’.

Haring ging in op een aantal misverstanden over de evolutietheorie. Sommigen menen ten onrechte dat het hier ‘maar een theorie’ betreft, terwijl de evolutie een van de best onderbouwde en bewezen theorieën is. Een ander misverstand is het vermeende ‘doel en vooruitgang’ van evolutie, terwijl evolutie een blind proces is. Verder betekent ‘survival of the fittest’ niet dat de sterkste overleeft, maar degene die zich het best heeft aangepast. Dat kan net zo goed de minst sterke zijn.

Botsingen van atomen

Piet Schrijvers liet zien dat Darwin niet nieuw was met zijn ideeën. Hij bouwde voort op een arsenaal aan bestaande kennis en visies, onder meer die van Lucretius. In Lucretius’ natuurfilosofie kwamen toen omstreden ideeën over de sterfelijkheid en de stoffelijkheid van de ziel voor. Terwijl Plato en de filosofen uit de Stoa uitgingen van het doelgerichte karakter van de schepping, sprak Lucretius over het ontstaan van de wereld door toevallige botsingen van atomen.

Het morele brein

Jan Verplaetse gaat in op ons morele brein. Want ja, moraliteit valt waar te nemen op scans van ons brein. Niet op één locatie, maar op verschillende plekken. Zo reageren onze hersenen anders wanneer we moreel onrecht (zoals een overval) en toevallig onrecht (zoals een ongeluk) zien. Wat het precies betekent dat processen die met morele vragen te maken hebben, specifieke hersendelen activeren blijft een vraag die vaak terug zal komen in dit nieuwe onderzoeksterrein.

Chris Buskes hield een zeer boeiende lezing over evolutie en moraal. Zijn conclusie: ‘De moraal is niet uit de lucht komen vallen, maar stevig in onze biologie verankerd. De noodzakelijke voorwaarden voor het ontstaan van de menselijke moraal – empathie, emoties en wederkerigheid – vinden we ook bij dieren. Bij de mens zijn deze elementen sámengekomen, waardoor we als enige wezens op deze planeet morele oordelen kunnen vellen en een categorische imperatief kunnen formuleren. Er is dus geen sprake van een kloof tussen mens en dier, maar van een continuüm. De moraal komt niet van boven, maar van beneden, uit onze genen.’

Verklaring van moraal nog geen rechtvaardiging

Universiteitshoogleraar wijsbegeerte Herman Philipse gaf in zijn lezing aan dat de verklaring van moraal, bijvoorbeeld een biologische verklaring, geen rechtvaardiging daarvan is. Het is immers een verklarende theorie en geen normatieve. Een bewerking van de lezing van Herman Philipse is te lezen in dagblad Trouw van zaterdag 9 februari.

Maartje Brattinga werd geïnterviewd door Rein Zunderdorp over de evolutietheorie in het onderwijs. Terwijl men in de Verenigde Staten in 1925 naar de rechter stapte over de vraag of de evolutietheorie op scholen thuishoort, bleef het in Nederland rustig. Het heeft überhaupt lang geduurd voordat Darwin werd ontdekt. Op dit moment is de evolutietheorie verplichte kost op scholen, maar iedere school mag zelf bepalen hoe het precies wordt behandeld. Er is vreemd genoeg nog nooit een examenvraag over geweest.

In het door Rein Zunderdorp geleidde doelbewust ongenuanceerde debat, verdedigt Patrick van Veen de stelling dat de mens een kwade aap is. Floris van den Berg beschrijft de mens daarentegen als brave aap. De zaal was sterk verdeeld. Ook vragen over man-vrouwverhoudingen op basis van de evolutietheorie, genetische manipulatie van de mens en het al dan niet van menselijke vooruitgang, leverden een sterk verdeelde zaal op.